20:53
Iki-ýekäniñ biri
ИКИ-ЕКӘНИҢ БИРИ

Онуң ады Какамырат, Какамырат Атаев, голайда танышдык. Элли яша голайлап йөрен адам. СССР даргамазындан үч йыл озал дөвлет университетине гирйәр, даргандан ики йыл соң оны тамамлаяр. Диймек, ёкары билиме тарап ёлы совет империясына гарашлы Түркменистан совет республикасында башланса-да, ёлуң соңы гарашсыз Түркменистан дөвлетинде тамамланяр, тарыхы чатрыга габат гелйәр.
Бир адама багтсыз дийип боляр, тутуш бир несле багтсыз дийип болармы? Соңкы отуз йылың теҗрибесинден мысал тутаныңда Какамырадың неслине нәме диймели? Олар бу гең совалың җогабыны тапмагы башарарлармыка? Биз багтыяр заманың адамлары дийип, эл чарпмалы көпчүлигиң айрылмаз бөлегине өврүлендиклерини билйәрмикәлер?
СССР-иң даргамагы совет республикаларына дөвлет гарашсызлыгыны берди дийип отурыберсек, бәрден гайдарыс, бу бабатда бир аякдан сүрмек хакыкаты ёймак болар. Мысал тутсак, Түркменистан гарашсызлыга дерек бир адамың, онда-да коммунист Сапармырат Түркменбашының тотал диктатурасына дучар болды. Совет Союзыны доландыран большевизм кичиҗик бир юртда түйсүни үйтгедип, феодализм хәсиетли башизм гөрнүшинде агалыгыны довам этдирди. Какамырадың несли-де башизмиң тозанына гарылды, демигди, йөне өлди диймәге энтек ховлукмалың. Какамырадың энтек бу юртда чап эдилмеҗек бирнәче эсерини оканымдан соң, шейле диймек маңа якым, канагат берди.
Зорлугың, зулумың гаршысына дуруп, ширин җаныны гурбан бермекден чекинмеҗек санлыҗа адамың тапылан еринде умыда эсас бар. Эдил шонуң ялы-да башизм билен зәхерленмедик ики-еке дөредиҗи адамың болан еринде азат, эркин пикириң тохумы гурады диймәге ховлукмалы дәл.
Шол ики-екәниң бири-де Какамырат Атаев. Онуң бирнәче новелласыны оканымдан соң шейле диййәрин. Ол эсерлериң дөвлет неширлеринде чап эдилмеҗегине бада-бат дүшүндим. Олар васпнамадан җуда дашда дуран, онуң терсине язылан эсерлер. Олары дүнйә эдебиятының теҗрибесинден хабарлы, шол теҗрибәни өзүне рухы йөрелге эдинмәге хөвесли адамың язып билҗекдигине дүшүнмек кын дәл. Ялңышман экеним. Какамырадың дашары юрт языҗыларының эсерлерини түркмен дилине терҗиме эденини билдим.
Какамырадың маңа таныш эсерлерини гөврүмине гөрә повесть, хекая дийип бөлүшдиренден, хеммесине новелла дийсең ерине дүшҗек. Хәзир өң проза дийлен жанра кысса диен аңлатма берилйәр, йөне ол дүнйә үлңүсине габат гелмейәр, новелла дийилсе габатлашяр. Совет эдебиятында чепер эдебиятың проза, поэзия, очерк диен бөлүнишиги йөргүнлиди. Очеркиң герими дарды, онда гахрыманы эсасан гүнделик ишинде, хас догрусы, өнүмчилик просесине гатнашыгында гөркезмек талап эдилйәрди. Эгер оңа дүнйә эдебиятындакы эссе жанрына гөрә гаралҗак болса, онуң яйравының дарлыгы, йүзлейлиги, тарых, библиография, философия, психология бабатда сеплешигиң дөредйән бүтевилигиниң етмезлик эдйәндиги йүзе чыкяр.
Какамырадың эсерлерине доланалы. Өңи билен беллеҗек аламатым, оларда өңден тосланан сюжет ёрдумы ёк. Сюжети автор дөретмели дәл, гахрыманларың хәсиети дөретмели. Гахрыманларың ички дүнйәсине аралашмаздан, ненең эдип онуң хәсиетини ачып гөркезҗек. Эгер, догрудан хем, шейле дийсек, бу ынанҗың совет идеологиясының талапындан дөредилен социалистик реализм усулына терсдигине дүшүнмели. Ол усулың үндейән шертлери барды. Максады айдың положител хем отрицатель гахрыман болмалыды. Положител гахрыман хемише еңиҗи болмалы, себәби ол идеологияның дабараланмагы үчин гөрешмели адам. Отрицатель гахрыман еңилмели. Шу эсасда-да эсериң сюжетини гурмалыды.
Халк эртекилеринде гөреш хайыр билен шериң арасында гидйәр. Хайыр иш үстүн чыкмалы. Диймек, социалистик реализмиң язылыш усулы эртекилериң дөредилиш усулына меңзеш экени-дә диерсиңиз. Бир середәймәге шейле ялыдыр, йөне хайыр билен шериң дөрейишине үнс берилсе, тапавудыны селҗермек кын дәл. Эртекилерде адалаты күйсейән сада халкың ислегинден хайыр иш ровач аляр. Социалистик реализмде агалык эдйән топарың сыясатыны хайыр иш хөкмүнде дабараландырмак талап эдилйәр. Диймек, адалатсызлыга “адалат” донуны гейдирип, сада көпчүлиги ынандырҗак болмалы. Эсасы максат, коммунизм атлы ягты гелеҗегиң эртирини эртекилердәки ялы арзувламалы.
Геп узалдып отурман, Какамырадың эсерлерине доланайын. “Хейкел” атлы новелладан башлайын. Бу эсерден хайыр билен шериң эртекилере махсус айдыңлыгына гарашмаң. Асыл-ха бу новеллада хайыр билен шери айыл-сайыл этмек кын. Селҗермәге башарныклы, дүшүнҗе гуршавы гиң, дүнйә эдебиятының үлңүсинден хабарлы окыҗы герек.
Шәхер сейил багының ортасында бир адамың хейкели дур. Әхли вака шол хейкел билен баглы дөрейәр. Киме гойлан хейкел? Автор турувбашдан оны айдың этмейәр. Говы эдйәр.
Гиҗе кимдир бири хейкелиң бойнундан язгылы кагыз асып гидипдир. Оңа нәхили сөзлер язылыпдыр? Биз оны билмейәрис. Билмейәнимиз – эсериң пейдасына. Язга гөреҗимиз билен дәл-де, акылымыз билен етмели. Кагыздакы сөзлериң хейкелде шекиллендирилен адамың мертебесине чалнан гара палчыкдыгына автор окыҗының асса-асса дүшүнмегини ислейәр. Авторың ислеги баша барармыка? Хейкел шәхерде горкыны дөредйән символ ахыры! Символың зоруна дучар болан, мертебеси кемсидилен раятың протести гизлинликде хейкелиң бойнуна язгылы кагыз асмакдан, соңра онуң йүзүне палчык чыршамакдан аңры гиденок, йөне горкудан ысмаз болан адамлара шу-да етерлик. Хыяла гелмеҗек бейле батырлыгың төтәнден шаяды болан, өйсүз-өвзарсыз, эесиз ит ялы габат гелен еринде ятып-туруп йөрен түвмаяк күйки бирденкә хейкелиң җанланып, адам дилинде гепләнини эшидйәр. Хейкел йүзүне чыршалан палчыгы ювуп айырмагы ондан хайыш эдйәр, онда-да эҗизлән адамың әхеңинде гепләп хайыш эдйәр, эй-хо-о!.. Бу ахвалата башда күйки дүшүнмейәр, хейкели гиҗе-гүндиз гораглап йөрен ики полисиң элине дүшүп, агыр җенаят үчин өзүне төхмет атыланда дүшүнйәр. Бу бет иши өзүниң этмәндигине, гайта хейкели арассаламага хөвесек шаят хөкмүнде полислере ялбаряр. Хейкели өзүне шаят тутуняр, оңа-да ялбаряр: мениң этмәними гөрдүң-ә, маңа айданыңы полислере-де айдай диййәр. Ене даша дөнен хейкел дымяр, себәби бигүнә күйкини халас этмек хейкелиң везипесине гирмейәр. Эгер айдайса, ол кичелҗек, иң яман ери-де раятларың калбына герт болуп чөкен горкының чат ачмагы әхтимал. Хейкел муны асла ислемейәр, горкының символы болуп галмагы ислейәр. Горка шикест етмесин, шол халат бу юртда онуң хәкимлигине зовал болмаз.
Ичи китүвли адам индики гезек хейкелиң йүзүне көмүр чалып гидйәр. Чаланда нәме, хейкел аркайын дымып дур. Түйси бозук раятлардан оны эзбер гораян ики полис – гарынлак билен бурунлагың ол харамзаданы эле салҗагына шүбхе эденок. Хапаны дили билен ялап айырмага оны меҗбур эдерлер.
Автор новелланы шейле сөзлер билен соңлаяр: “Йөне йүзүне чыршалан көмрүң гарасыны ким айранда нәме! Хейкелиң нә гамына!” Бу сөзлер горкудан ысмаз болан җемгыете диктаторың кешбине өврүлен хейкелиң чыкаран хөкүми. Башга бир дүшүндириш герек хем дәл. Автор диктаторың кимдигини айтмаяр, хейкел билен баглы йүз берен вака велин, онуң хәкимлигиниң җанлы кешбине өврүлйәр. Онуң дашдан ясаландыгы хәкимлигиң беркдигине гүвә гечйән аламат.
Хейкел дил ярман җуда акыллы иш эдйәр. Эгер гепләен халатында онуң хем өзлери ялы адамдыгы белли болҗак. Полислер хем оны адамдыр өйтмесинлер, даша өврүлен символы гораяндыкларына шүбхе болмасын!..
Какамырат “Хейкел” новелласында хеңе гелйән ахвалаты язяр, эмма “Дүйшүргән дүнйә” новелланы окаҗакларың аглабасы бу хеңе гелмеҗек зат диер.
Иш хепдесиниң аягында эдарада ишләп отуран яш хасапчы дуйдансыз җан берйәр. Адаты өлүме шүбхели гараян ёк. Эдара башлыгы, лукманлар, полицейлер барлап, онуң өз аҗалына өлендигини тассыклаярлар, дүзгүне эерип җайлаярлар. Гең ери, габырда ятмалы мерхум хепдәниң башында ише гелйәр. Бу ахвалат онуң өленини гөзи билен гөренлери, эшиденлери басга дүшүрйәр. Есер ери-де, өлениң өзи бихабар, өленини, җайлананыны боюн алмаяр, төхмет диййәр. Ахыры габры ачярлар. Габыр бош. Эй-хо, мундан соң йүз берҗек галагоплугы гөз өңүне гетирҗек болуң. Оны суратландырмак автора-да гызыклы. Җенаятың боландыгына ынанан окыҗы онуң үстүниң ачылмагына бисабыр гарашяр. Ичиңи якайын диен ялы, ине, меселәниң шу ери авторы гызыкландырмаяр. Оны гызыкландырян зат, адамларың гең ягдая болан гарайышлары. Хер ким дөрән ягдай билен багланышыклы өзүниң этмиш этмәндигини шахсы гарайышыны, дүшүнҗесини эсас эдип акламага баш уряр. Җенаят меселеси икинҗи орна гечйәр. Эсериң гымматы-да шунда. Эгер җенаятың ачылмагына әхли үнс гөнүкдирилен болсады, эсериң социал, җемгыетчилик әхеңи песелерди, өрүси дараларды.
Дартгынлы, адам өмри билен баглы меселә оңа гатнашыгы болан адамларың хәсиети, йүзи ачылдыгыча чөзгүдиң нәхили гутарҗагына үнс артяр. Дирилени гайтадан габра дыкмалы, гөммели диен ислег ахлак, этики тайдан өз кешбине гирйәр. Мундан соң дири адамы зорлук билен габра дыкярлар. Инди гең галҗак ёк, өң онуң дуйдансыз өленине гең галынан хем болса, индики өлүме канагат билен гараляр. Мерхумың җеседи сакланан мейитхананың векили: “Өз өлүмини бойнуна алмаса, алман гечсин! Эсасы зат, элимизде онуң өлендиги барада хат-петегимиз бар. Шо етерлик дәлми?” дийип, бипервай геплейәр. Шу сөзлериң манысы җемгыетиң сүңңүнден чыкян маны: адам өмри хич зат, өлүми, дирими, шоңа гүвә гечйән ики бармак ресминама зерур экени. Ресминама адамы дирилдип хем, өлдүрип хем билйәр!..
Бу ики новелла билен баглылыкда ене бир айтҗак пикирим бар. Булара дүшүнмек үчин гөзетими гиң, тайярлыклы окыҗы болмалы. Социалистик реализмиң гуршавындакы чепер эдебията аңыны алдыран, хас бетери-де, соңра Түркменбашының ислегинден дөрән “Рухнаманың” рухы, медени песлигине, йөнтемлигине имрикдирилен окыҗы үчин оларың дүшүнмеси кын маталдан я-да булашык дүйшден пархлы ери бардыр өйтмейәрин.
“Гылсырат” атлы новелланы оканыңда келле дөвүп отурмагың зерурлыгы ёк. Адаты оба дурмушы, ол бизе совет заманындан таныш. Языҗы машгала гурмак меселесине, онуң билен баглы овнуклы-ирили хадысалара эли дүрбүли середйәр дийсем догры болар. Дүрли адамың йүзи, хәсиети өкделик билен суратландырыляр. Хәсиет эсериң сюжетини дөредйәр, шонуң үчин-де ынандырыҗы. Автор совет эдебиятына махсус тайын сюжетден, гөнүмел вагыздан, акыл сатмакдан гача дуряр. Эгер бу новелла кырк-элли йыл мундан озал язылан болсады, уссатлык бабатда Какамырат галамдашларындан сайланмагы башаран языҗы хасап эдилермиди? Белки, эдилерди, йөне положител хем отрицатель образлары ясамакда идеологияның хөдүрлейән галыпыны уланмандыгы үчин танкытчы адыны гөтерен цензорлардан игенч иерди.
Инди совет эдебияты ёк. Түркменбашының гурнан феодал дөвлетиниң йигрими йылының тамамланан пурсатында язылан новелланы окаярыс. Ол гөркезйән дөврүниң аламатларыны гахрыманларың дурмушына сиңдирип билипми? XXI асырда йүз берен яшайыш, дурмуш тәзеликлери адамларың хәсиетине нәхилидир бир штрих гөрнүшинде тәсир эдйәрми? Шу меселеде авторың ойланмагы зерур дийҗек. Эйсе, Түркменбашының галп идеологиясындан яңа көки гуран чепер эдебиятың гөзгыны халатында хакыкы эдебиятың бүс-бүтин өлмәндигини гелеҗекде окыҗа гөркезип билҗек эсери язан автора беллик эдип отурмагың гереги бармы? Мен бу эсериң хас кәмил болмагыны исләним үчин айдярын. Ол энтек окыҗы көпчүлигине етенок, хачан етҗеги-де белли дәл. Етен гүни буйсанар ялы болсун диййәрин. Шейле-де болса, Какамырадың эсерлерине хакыкы манысында дүшүнип билҗек, олары рухы дүнйәсине гошант хөкмүнде кабул этҗек окыҗыларың бу юртда җуда сейрек болҗакдыгыны-да билип гоялың. Йөне чепер эсер диңе бир юрт үчин язылмаяр.
Какамырадың 2013-2016-нҗы йылларда язан гысгаҗык новеллаларының едисини окадым. Олар новелла диен мана хас догры гелйәр. Вакалары беян этмекден, хекаятдан дашда дуруляр. Көп халатда вакадан дөрейән матал шекилли маныны окыҗының өзи тапмалы.
“Ёлайрыт” билен “Тойда” атлы новеллаларың дуркунда меңзешлик бар ялыдыр, икисинде-де гахрыманың болшы маталың өврүмине чалым эдйәр. Сюжети эмеле гетирйән гиңишлик онуң ички дүнйәсинде дөрейән дуйгы билен долдурыляр. Кәхалатда ол абсурд дереҗесине барып етйәр. Олары деталлашдырмак авторың ниетинде-де ёк. Эгер шейле эдәен халатында эсериң гызыгы гачҗак, манысыз җикме-җиклиги талап эдйән совалларың дөремегине гетирҗек. Автор догры эдйәр, бу зерурлыгы окыҗының өзүне гойяр.
“Ачар” билен “Ялан” новелларында-да меңзешлик бар диерсиңиз. Маңа оларың икиси-де ярады. Чага тербиесинде эне-атаның ягшы ниетиниң җеделсизлигини ыкрар этсек-де, онуң хемише шахсыет хөкмүнде кемала гелмели чаганың дүнйәси билен габатлашмаяндыгыны шу эсерлер текрарлаяр. Бу ягдайың зыянлы дәлдигине дүшүнен халатыңда калбыңа канагат аралашяр, чаганың дийдимзорлуга боюн болмаяндыгы эртир кемала гелҗек шахсыете хорматы артдыряр.
Совет заманында түркмен шахырлары-да басня языпдылар. Биз оны рус классыкы эдебиятындан, хас такыгы, Иван Крыловдан өвренипдик. Басняда сюжети беян эдениңден соңра ондан чыкян мана окыҗының дүшүнйән-дүшүнмейәндигине гарамаздан, оны автор өз сөзлери билен айдып, окыҗа чейнәп бермелиди. Бу эндик бейлеки эсерлер үчин хем йөргүнлиди. Яман эндикден зехинли новеллачы Какамырат хем халас болуп билмәндир. Оңа эсере ниреде нокат гояндыгыны билмек етерлик. Шол нокат бар, онуң душундан гечмели дәл. Мысал үчин айтсак, “Ялан” атлы новелланың соңкы улы абзасы басняның моралыны гайталамак ялы бир зат. “Ачар”, “Җигим” новеллаларының соңы-да артыкмач дүшүндириш билен гутаряр.
Умуман, Какамырада зехинли языҗы диймәге эсас бар. Мениң бу язгымы голязманың соңуна гойлан гыссагара пикир хөкмүнде кабул эдиң. Бу эсерлер Түркменистан дийлен юртда чап эдилседи, олар хакында ымыклы ойланып, олары окан окыҗылар үчин хас гиңишлейин пикир айтмага зерурлык дөрәрди.

Тиркиш ҖУМАГЕЛДИ.
Февраль, 2020-нҗи йыл.
Просмотров: 42 | Добавил: Hаwеrаn | Теги: Tirkiş Jumageldiýew | Рейтинг: 0.0/0
Всего комментариев: 0
Имя *:
Email *:
Ähli smaýliklar
Код *: