01:20
Nohurlular barada söz
NOHURLYLAR BARADA SÖZ

1.

Türkmeniň nohurly tiresi Türkmenistanyň Bäherden raýonynyň, Garrynohur, Garawul, Könegümmez obalarynda, Garrygala raýonynyň Daýna, Könekesir, Kiçikesir, Çukurýurt, Duzlydepe, Gargyly, Hojagala, Tutlygala, Kürüždeý, Injirli, Durdyhan, Aýdere obalarynda, şeýle hem olaryň uly bölegi häzirki Eýranyň territoriýasynda, türkmeniň gadym ýurdy bolan Türkmensähranyň ençeme obalarynda ýaşaýar. Patyşa kolonizatorlarynyň Türkmenistany basyp almagy netijesinde, erkana türkmeniň ýurdy Rus imperiýasy bilen Eýran döwletiniň arasynda bölüşilýär. Türkmeniň ýarysy serhetden aňyrda, ýarysy bolsa bärde galýar. Türkmeniň gadym ýurdy serhet simi bilen ymykly bölünenden soňra, bu halkyň birek-birek bilen gatnaşyklarynyň üstüne atanak çekilýär. Öz dogan-garyndaşyndan dost-ýaryndan aýra salnan serhet ýakasynda ýaşaýan nohurlylar totolitar, has gönüläp aýdanymyzda ýoýlan sosializmiň agyr hupbatlaryny başyndan geçirmeli boldular, olar öz ata watanyna edil Eýrandaky garyndaşlarynyň arasyna gatnaýan ýaly propuskaly gatnamaga mejbur boldular, olar häzirem şol düzgün-nyzam esasynda ýaşaýarlar. Bu obalardan respublikanyň beýleki şäherlerine göçüp gaýdan adamlar, soň öz toýlaryna, ýaslaryna-da propuskaly barmaga mejbur boldular. Sowet hökümetiniň 72 ýylynyň dowamynda ne olara adam şekilli ýol gurulyp berildi, ne bir olar döwlet aragatnaşyk transporty  bilen, aýdaly, awtobuslar bilen üpjün edildi. Nohurlylar çaga okadar ýaly mekdeplerini ýowar edip öz elleri bilen gurdular. Muňa Garrynohuryň, Garawulyň mekdepleri aýdyň mysal bolup biler. Olar keselhanalaryň jaýlarynam özleri dikdiler, olara jaý gurar ýaly döwlet gurluşyk materialy bermelidirem öýdülmedi. Nohurlylar iki daşyň arasynda bolsa-da, gowy günlere ymtyldylar. Edil häzirem bu ýerde adamlaryň sosial ýagdaýy örän pes. Men bu obalarda eli bedreli gapy-gap aýlanyp, un diläp ýören adamlara duşdum. Bu serhetýaka obalaryň dükanlary sygryň dili bilen ýalanan ýaly. Olarda ýaşaýyş üçin iň möhüm zatlar bolan un, mesge, gant ýok, bolanda-da, şol günüň özünde derbi-dagyn edilýär. Bu ýerde türkmen telewideniýesini görüp bilmeýän obalaram kän. Göwnüme bolmasa, bular eýran bilen Türkmenistanyň arasyndaky «bitarap zolakda» ýaşaýan adamlar ýaly. Respublikanyň hökümetiniň bu adamlaryň hal-ýagdaýy, ýaşaýşy bilen gyzyklanmagyna bireýýäm wagt bolanlygyna garamazdan, henize bu güne çenli sözden işe geçilenok, ýogsa bu obalara partiýa we hökümet ýolbaşçylarynyň birentegi barypdyrlar, olar halkyň hal-ýagdaýyndanam habar alypdyrlar, birtopar zady düzetmegem wada beripdiler, iň soňunda-da «kürt kürti degirmende görsün» diýen gepe eýeriläýipdir.
Döwletiň zorluk salmagy netijesinde, nohurlylaryň ata-baba ýerleriniň köpüsi zapowednik edilip taşlanan, şeýdibem bu daglarda erkana ýaýnap ýören adamlar gyslyp-gysylyp öz obalaryna eltilip dykylan. Eger 1980-nji ýyllaryň başyndaky zorluk ýene sähel wagt dowam eden bolanda, şol adamlaryň obalaram zapowednigiň territoriýasy hökmünde «basylyp alynjakdy». Ýöne bu adamlaryň hudaý diýen ýeri bar eken. 1985-nji ýylyň apreli olaryň maňlaýyndan diräpdi. Olary göçürmäge ýetişmediler, ýöne zapowednik welin, olaryň bosagasyna eltilip dykyldy, şonuň üçinem bu obalarda, köpelmäge, giňelmäge, täze mellek ýeri edinmäge hiç hili mümkinçilik ýok. Hut şu sebäplem Nohur obalaryndan gaýdan ýaşlaryň hasabyna respublikanyň paýtagtynyň bir çetinde Nohuroba diýen bir oba döredi. Ol ýerde adamlar özleri jaý gurdular, özleri ekin ekdiler. Döwlet hem ýerli häkimiýet tarapyndan hiç hili kömek bolmansoň, olar dürli sosial darttgynlylygy başdan geçirmeli boldular. Paýtagtyň dürli kärhanalary, edaralary olara arzan işçi güýji hökmünde hezil edip ulanýardy. Ýerli häkimiýet bolsa, olaryň salan jaýlaryny traktor salyp ýumurmakdan lezzet alýardylar. Olaryň maşgalalary, ownukly-irili çagalary, ine, şular ýaly «kiçijik watançylyk» urşuny gün-günde başdan geçirmeli bolýardy. Bir nohurlynyň «bu siziň ýeriňiz däl, allajanyň ýeri» diýip bulzoderiň susagynyň öňünde çabalanyp ýatyşy gözümiň öňünden gitmeýär. Bolýan zatlara o diýen bir düşünibem duramokdym, ýöne bir topar galstukly, şlýapaly adamlaryň özleri ýaly ullakan, sakgally-sarmykly adamy agladyp oturyşlaryna welin, aklym çatmaýardy. Indi görüp otursam, aglaýan bir adam däl eken-de, tutuş halk eken. Olara gowy ýaşamagam, özbaşdak jaý gurmagam, ýer edinmegem gadagan edilipdi. Adamlar hususy eýeçilikden – hat-da öz üstündäki tünekdenem mahrum edilipdi. Ýerem, suwam, howa-da, tokaýam, öýem döwletiňkidi. Şonuň üçinem gulçulyk sosializiminden diňe türkmeniň nohurly tiresi däl-de, eýsem tutuş türkmen halky kösenýärdi. Logikada «induktiw pikir ýöretmekden, deduktiw pikir ýöretmäge, anyklykdan umumylyga» diýen bir kanun bar, logikanyň şu kanunyna eýerip, türkmeniň bir tiresiniň mysalynda tutuş türkmen halkynyň başyna salnan muşakgatlar hakynda pikir öwürmäge synanyşmakçy bolanymy turuwbaşdan mälim edesim gelýär. Meniň esasy obektim 70-nji ýyllaryň ahyry, 80-nji ýyllaryňam başy, ýagny durgunlyk diýip sürçegi çykan ýyllaryň bir bölegi. Şu obýektiň esasynda biraz taryha syýahat etmeli pursatlarymyzam, şu günler hakynda gürrüň etmeli wagtymyzam bolar. Durgynlygyň şarpygynyň nohurlylara has agyr degendigi welin ikuçsuz.

2.

Dagly adamlaryň ata watanyny zapowednik etmek, türkmen sowet býurokratiýasynyň oýlap tapa tilsimi, emma bu zatlary olaryň boýnuna goýmak häzir kyn düşer. «Aý, näme, bize Moskwa görkezme berdi, bizem şeýdäýdik...» diýerler-de gözlerini tegeläpjik oturybererler, olam hoşniýetli bolanlarynda. Gaharlary gelse dagy, «Sen, inim öz işiň bilen bolsaň gowy bolar» diýip, ýene-de öz kagyzyna gümra bolarlar.
Adamlaryň asyrlarboýy ýaşap ýören ýurduny alaga-da zapowednik etmek pyglyny göz öňüne bir getirip bilýäňizmi?! Zapowednik – bu gapurowçylyk döwri nohurlylary ata watanyndan allowarralara göçürmek üçin ymykly kelle döwlüp (men-ä şu açyş üçin gizlinlikde orden-medaljyk alanam barmyka diýip durun) tapylan emel, daglylaryň garşysyna gurlan gapan.
Asyrlarboýy daglara bagry badaşan adamlary, şol ýer de ýurt edinen, ýer edinen adamlary, şol ýerde ata-babalarynyň mazarlary, öwlüýäleri ýatan adamlary tutuş topbagy bilen sürgün etjek boldular, olary ata watanyndan, hudaý bilsin, nire göçürjek boldular. Nohurlylaryň edil häzirki bir böleginiň, ýagny Garrynohurda ýaşaýanlaryň ikijahan owarrasy bolup galmagy, olaryn düze çykyp gowaça ekip başlamagy şol agyr syýasatdan galan bir nyşan. Asyrlarboýy bagbançylyk we çarwadarlyk bilen meşgullanan nohurlylara zorluk bilen gowaça ekdirip başladylar. Olaryň birtopary hudaýyň beren güni ir bilen dagyň çarkandakly ýollaryndan Arkaja eňip, agşamam zordan özlerini öýlerine oklamaly bolýarar, edil ýöne hakyna tutma talabanlaryň barda!
Şu pursat men döwlet zapowednigine garşy çykýan adamyň rolunda görünýän bolmagym ahmal. Ýöne men şeýle rolda görünmekden birjigem çekinemok. Elbetde, tebigaty goramak gerek zat, bir adam tebigaty goramaly bolsa, meniň hut özüm ony diş-dyrnak bolup goramaga taýyn.
Ýöne...
Ýöne adam mertebesi islendik zatdan beter goralmalydyr. Onuň mertebesi basgylanan ýerinde nohurlylar aýtmyşlaýyn, «başga zat ne pohdur». Biz ilki bilen adamy, onuň ojagyny, ýurduny, watanyny goramagy başarmasak, döwlet zapowedniklerini eli ýaragly goranymyzda-da, aljak galamyz bolmaz. Adamyň hor- homsy gününe onuň hesretlerine  baş galdyrman onuň gapdalyndaky haýwanlar we tokaýlar hakynda alada etmek, bu, meniň pikirimçe, adamçylyga sygmaýan zat. Ýöne, bilmersiň nämesinden, biz ýyllarboýy adam ahlagyna sygmaýan häsiýetlerimize guwanyp geldik.
Adamlara arça çapdyrmajak bolsaň, olary kömür, gaz bilen üpjün etmeli, tebigatyň janly-jandarlaryny gorajagyň çynyň bolsa, olary et bilen doly üpjün bolar ýaly etmeli. Biziň etmeli-goýmaly diýýän zatlarymyz onsuzam kän, ýöne «halwa-halwa» diýeniň bilen agzyň süýjemeýär. Gepiň tümmek ýeri, adam hukugyny goramany başarmasak, hiç haçanam tebigaty adam şekilli gorap bilmeris. Gaýta şol tebigaty goraýjylara adamlarda dören ýigrenjiň çeni-çaky bolmaz.
Çülpe çagalary öýünde üşäp oturan adamyň bir eşek ýuki oduny şol tebigaty goraýjy tarapyndan gaňrylyp alnar-da, şol adam arkaýyn ýylgyryp, tebigaty goraýja köp taňryýalkasyn aýdyp, öýüne dolanar öýdýärsiňizmi?! Eýsem şu ýagdaýda şol çülpe çagalaryň sag-aman gazaply gyşdan çykmagy zerurmy, ýa-da bir eşek ýüki odunyň döwlete gaýtarylyp, onuň eýesine-de uly jerime töletmek? Sowet hökümetiniň ýyllary  iinde tereziniň ikinji tarapy döwlet üçin has bähbitli boldy.
Bir gezek Nohur daglaryna Sibirden bir tokaýçyny getirip, (türkmende adam tükenen ýaly) dabaraly ýagdaýda işe belläpdirler. Dagly çopanyň sürüden on-oiki sany dowary zapowednik diýilýän sonarly meýdana geçip gitmezmi? Ýaňky tokaýçy nädendir öýdýärsiňiz'?! Hälki dowarlaryň barsyny birujundan atyp öldüripdir. Az salymdan bu gurp-tarpa çopan gelse, goýunlary serlişip ýatyr.
– Ahow, Wäsil (Wasiliý), bu näm etdigiň?! – diýip, oňa azgyrylanda, o tas çopanyň özünem itden çykaran eken. Onuň gan öýen gözlerini görup çopanyň imany göçüpdir. Şodur-şodur tokaýçylara nohurlylar «wäsil» diýýär, bu sözde näçeräk ýaňsynyň barlygynam olaryň bir özi bilýär.
Hindiler maýmyny hudaýyň ornunda goýýarlar. Gep onuň nähili orny eýeleýänliginde däl-de, eýsem hindi pelsepesinde näderejede suratlandyrylýanlygynda. Şol pelsepede bolsa, maýmyn üç görnüşde görkezilýär.

Birinji görnüş: Maýmyn süýem barmaklary bilen iki gulagynam dykyp otyr. Bu onuň hiç zady eşitmeýänligini aňladýar.

Ikinji görnüş: Maýmyn elleri bilen gözlerini ýumup otyr. Bu onuň hiç zady görmeýänligini aňladýar.

Üçünji görnüş: Maýmyn iki eli bilen agzyny ýumýar. Bu onuň lal bolmalydygyny aňladýar.
Eger men heýkeltaraş bolan bolsadym, onda gapurowçylyk ýyllarynyň iňňän uly ýadygärligi hökmünde şeýle heýkeli paýtagtyň köp adamly köçeleriniň görnükli ýerleriniň birinde dikjek bolardym.
Ol ýyllar biziň köpimiz hut şol maýmynyň rolunda çykyş etmeli bolupdyk. Şol rola girmedikler jemgyýet üçin howply adamlar hasap edilýärdi. «Jemgyýete zyýanly adamlar» diýen jümle bilen biz halys öwrenişip ötägidipdik.
Taryhyň gatynda Staliniň krym tatarlaryny «sowet jemgyýetine zyýanly halk hökmünde» ata watanyndan göçürendigini, Gitleriň bolsa «ýewreýleri zyýanly millet hökmünde püreledenligini biz gaty gowy bilýäris. Ýöne görlüp oturylsa, bu zatlara amal etmek üçin Stalin ýa Gitler ýaly taryhy şahs bolmak hökmanam däl eken. Onuň üçin kazarmalaýyn sosializmde jübiň partbiletli, ýumşak kürsüli, «towugyňa tok» diýilmeýän ýönekeýje türkmen sowet hany bolmagam ýeterlik eken. Şol hanlaryň ejirine çydaman, durgunlyk ýyllary gupbaly jaýyň öňüne adalat küýsäp gelem nohurlylar türkmen halky üçin görlüp-eşidilmedik derejede howply hem ätiýaç edäýmeli tire hökmünde görkezilmäge jan edilipdi. 1982-1983-nji ýyllar nohurlylar üçin 37-nji ýylyň tutha-tutlugynyň täzeden gaýtalanmasy bolupdy.
Kime «seniň mellegiň artyk» diýip, kime «sen namaz okaýaň» diýip, kime «sen gowy jaýda ýaşaýaň» diýip, kime «sen jemgyýete peýdaly iş edeňok» diýip, ýüzlerçe adamlar entedilipdi, nähak ýyl kesilip türmä dykylanlaram kändi. Birentek metjitler, mawzoleýler wagşylarça weýran edilipdi. Taryhy ýadygärlik hökmünde goralmaly Sumbar derýasynyň ýokarky akymynda, Könekesir obasynyň golaýynda ýerleşýän meşhur Şyh Attaryň mawzoleýiniň gümmezine tros salnyp traktora süýredilipdi. Bu wagşyçylyk 1982-nji ýylda Garrygala raýkomynyň işgärleriniň aktiw gatnaşmagynda we olaryň gönüden-göni ýolbaşçylyk etmeginde amala aşyrylypdy. Halkyň iň mukaddes zatlaryna el urlandan soňra, il-günüň partiýa-da, hökümede-de ynamy synypdy, olaryň ruhy dünýäsi ähli babatlarda mynçgylanýardy, mertebesi ýere çalynýardy.
Bu «haçly ýöriş» öz-özünden döremändi. Nohurlylar öz garşysyna gönükdirilen bu wagşy syýasatdan gupbaly jaýdakylaryň habary ýokdur diýen netije çykaransoňlar, maşyn-maşyn bolup, şol jaýdakylara arzlaryny aýtmaga, ýagdaýlaryny düşündirmäge gelýärler. Nohurlylaryň bu aýgytly hereketine agzy uçuklan gapurowçy – mollaýewaçy – şmitçiler olardan belli-külli öç almagyň ugruna çykýarlar. Olar ilki bilen metbugaty, radiony, telewideniýäni nohurlylaryň garşysyna ymykly gönükdirýärler. Olary bütin halka ýigrendirmegiň kül-külüne düşýärler. Şol ýyllar nohurlylaryň garşysyna metbugatda gönükdirilen-makalalar, radio-telewideniýede eşitdirilen ýapa degmeýän feletonlar, görkezilen sýužetler muňa aýdyň mysal bolup biler. Şeýdip «zergärlik yhlasy bilen» türkmen tirelerini biri-biriniň garşysyna goýmaga, bir tiräni başga bir tirä ýigrendirmege çynlakaý synanyşyk edilipdi. Türkmeniň nohurly tiresiniň başyna salnan synaglar bu synanyşygyň şowly geçýändigini aňladýardy. Şeýdibem gapurowçylyk «agzyny alart-da, höküm sür!» diýen gepi özüniň baş ýörelgesi hökmünde saýlap alypdy. Şeýdilse, adamlary ber-başagaý edip boljakdy, olaryň talabançylyk gün-güzerany hakynda, nesliniň pürelenýändigi, çagalarynyň ölýänligi, gazyň, nebitiň, pagtanyň türkmen halkynyň milli baýlygydygy hakynda pikir öwürmäge maý boljak däldi. Halkyň ünsüni şu zatlara sowmak bilen, olar bu Halkyň üstünden uzak häkimlik etmegi, uzak ezmegi, horlamagy, kösemegi niýet edinipdiler. Olar halky bir süri mal, özlerini bolsa, goç hasaplaýardylar. Ol «goçlaryň» adam mertebesini kemsidişi, rewolýusiadan öňki baýlaryňam çeni-çaky däldi, öňki baýlaryň näme diýseňem, talabanyna dözümsizlik edäýmesi bardy, türkmen sowet baýlary welin, eger-eger... Olaryň aýratyn dükanlary, aýratyn keselhanalary, aýratyn howlulary, aýratyn nomerli maşynlary, aýratyn talabanlary, aýratyn kurortlary, garaz, aýratyn dünýesi bardy. Ine, şu zatlaryň hemişelik bolmamagy üçin, halkyň ömürbaky gaflat ukusynda ýatmagy gerekdi. Durgunlygyň pajarlap ösýän ýyllary nohurlylaryň gupbaly jaýyň öňüne gelmegi olaryň zähresini ýarypdy, munuň özi edil şo jaýyň gapdalynda top atylan ýaly bir zatdy.
«Bu türkmeniň etjek zady däl, bular türkmen däldigi üçin şeýle başbozarlyk etjek bolýarlar...» diýen ýaly samsyk gürrüňler tutuş respublika ýaýradylypdy. Edil häli-häzirlerem şol hyşy-wyşy gürrüňler bilen mydar edip ýören žurnalistlerdir alymlar we gaýry-gaýry ýokary wezipedäki adamlar gyt däl. Görýäňizmi, bu töhmeti! Nohurlylar türkmen dälmiş, olaryň türkmen tirelerine dahylly ýeri ýokmuş. Muny özge milletden biri aýtsa, nohurlylar gynanjagam däl. Iki-üç ýyllykda «Trud» gazetinde «Türkmenistandaky az milletiň wekilleri nohurlylara kömek etmek gerek» diýen ýaly jümläni olar hezil edip gülmek bilen garşylapdylar. Sebäbi olar buluçlar ýaly respublikada ýaşaýan, az miletiň wekilleri däl-de, türkmeniň bir tiresi. Nohurlylar indeýlerem däldi. «Syýasy söhbetdeş» žurnalynyň şu ýylyň iýul sanynda türkmen žurnalisti Ogulbibi Amannyýazowanyň nohurlylar, hakynda makalasy çap edildi. Şonda ol hiç bir esassyz nohurlylary ýewreýlerden, ermenilerden... gelip çykan etdi-de oturyberdi. Bu faktyň nohurlylarda uly gahar-gazap döredenligine garamazdan, žurnalyň baş redaktory A.Ýusubowa olardan resmi ýagdaýda ötünç soramany özüne kiçilik bildi, ýogsa nohurlylaryň birnäçesi şol redaksiýa gelip, öz närazylyklaryny bildirdiler.
Moskwaly ýa-da leningradly kabinet alymlary şeýle çaklamany (aýdaly, nohurlylaryň Isgender Zülkernaýynyň neslinden gelip çykanlygy hakynda) öňe sürýär diýäge-de, özüň türkmen bolup, türkmeniň bu tiresi hakynda agzyna agam gelse, gara-da gelse, suňşuryp oturmak bolmaz-a. Eger şeýle bolsa, tutuş türkmen halkynyňam nemes halkyndan gelip çykanlygy hakynda çaklama bar, ýa-da tersine nemesleriň türkmenlerden gelip çykanlygy hakynda çaklama bar. Bir mysal: türkmenlerem özlerine ariýler diýýär, nemeslerem özlerine «biz arassa ganly ariýlerdiris» diýýär. Muňa Nisşäniň filosofiýasy bilen Garajaoglanyň döredijiligi aýdyň mysal bolup biler, ýöne şeýle çaklama bar diýäge-de, tutuş halky şol çaklama guýlup goýmagyň özi akyllylykdan nyşan däl. Nohurlylary bolsa, durgunlyk Ýyllaryndan tä şu günlere çenli haýsydyr bir çaklamalara, ertekilere, rowaýatlara, myş-myşlara daňyp goýdular. Olaryň türkmenligine göz ýetirmek üçin alym ýa antropolog, taryhçy ýa kriminalist bolmagyň zerurlygy ýok. Munuň üçin ýönekeý türkmen bolup, Nohura barmak hem olara ýekeje gezek görer gözüň bilen syn etmek ýeterlik.
Türkmeniň iň gadymy egin-eşikleri, topbusy, ýaşmagy, dagdany, çapraz çaňňasy, ketenisi, dürli şaý-sepleri, keçesi, gara öýi şu tirede gadymy özboluşlylygy bilen häzire-bu güne çenli saklanyp gelipdir. Galyberse-de, bu tirede tutuş türkmeniň baş egýän ahunlary bolupdyr. Bir Goçmyrat ahunyň özi geçen asyrda tutuş türkmen üçin iň uly din wekilleriniň biri bolupdyr. Bu tire halkyň dinini, onuň däp dessurlaryny şu günlere gyşarnyksyz ýetiren tireleriň biri. Meniň pikirimçe, türkmeniň şunça ruhy baýlygyny şu günlere ýetiren bu türkmen tiresine «Siz türkmen däl!» diýip dodak çöwürmän olaryň türkmençiligi saklap gelendikleri üçin, ellerini gysyp, taňryýalkasyn aýdylsa, has edepli bolardy.
Ýene men şeýle diýmek bilen türkmeniň nohurly tiresiniň başga halklar, tireler, taýpalar bilen ganynyň gatyşandygyny inkär etmek meýlim ýok. Häzir dünýäde ýekeje-de gany gatyşmadyk tire, halk, millet ýok, nohurlylaryňam bu kanunalaýyklykdan sowa geçmejegi öz-özünden düşnükli bolsa gerek. Hawa, olaryň tohum-tijinde, ýedi arkasynda, belki, ondanam müňlerçe ýyl aňrylarda arap ganam, grek ganam, beýleki birtopar ganlaram bar, ýöne bu zatlaryň hiç birem olara «Siz türkmen däl!» diýmege esas döredip bilmez.
Biz erteki bilen taryhyň, ertekiçi bilen taryhçynyň başga-başga zatlardygyny, başga-başga şahsyýetlerdigini gaty gowy bilýäris. Taryhçy, akademik M.Annanepesowyň «Taryh dogruçyl öwrenilende» (Seret: «Sowet edebiýaty» žurnaly, 10, 1989 ý.) makalasynda nohurlylar hakynda gelýän netijesini taryha-da, ertekä-de dahylly etjegiňi biler ýaly däl. Ol Gökdepe urşundan soň, galanyň talanyşy hakynda söz açyp şeýle diýýär: «Galanyň içinde diňe ruslar däl, kürtler, ermeniler, ýomutlar we nohurlylar hem talaňçlyk edipdirler». Ol haýsy çeşme esaslanyp şeýle kesgitli netijä gelendigini makalanyň hiç bir ýerinde ýaňzytmandyr. Diýmek, bu sözler akademik Annanepesowyň öz adyndan gidýär. Taryhda şeýle morta, şeýle kesgitli pikiri orta atmak üçin örän düýpli tutarygyň bolmalymyka öýdýän. Galany ruslardan, ermenilerden, kürtlerden talanlaryň bolanlygy taryhy fakt, ýöne nohurlylaryň hem ýomutlaryň ony talamanlygyny gerek bolsa-ha M.Annanepesowa subut etmeli bolar. Biz türkmen taryhyny iki eli bilen ýazan akademikden (durgunlyk ýyllary bir eli bilen, üýtgedip gurman döwri bolsa başga eli bilen) hiç zady gaty görmediklerden bolup, onuň nohurlylar meselesinde gelen çürt-kesik pikiri hakynda käbir delilleri orta atasymyz gelýär.
«Nohurlylar, ýomutlar» talaňçylyk edipdir» diýip, bu türkmen tirelerini uçdantutma bir çukura gapgarmaly däl eken. Sözleriň ulanylyşyna üns bermeli eken, «Nohurlylar, ýomutlar» bolanda, bu tireleriň hemmesi şol galany talanlar bolup çykýar. Belki, nohurlylardanam, ýomutlardandam bar eken» diýmelidir, ýöne munam taryhçy bolsaň, anyklaman aýdyp bolmaýar. Taryhda hemme zat ilik-düwme edilende, ol hakyky taryh bolýar. Ýalan-ýaşrykdan ýazylan. taryhy günleriň bir güni, halk eltýär-de, jara dökýär. Muňa M.Annanepesowyň M.Gapurow (TKP MK-nyň öňki birinji sekretary), A.A.Roslýakow (respublikanyň Akademiýasynyň öňki wise-prezidenti) bilen bilelikde ýazan «Baky doganlyk» kitaby aýdyň mysal bolup biler. Akademik M.Annanepesowyň «Taryh dogruçyl öwrenilende» diýen makalasy: «Taryh ylmy haýran galmaly ylym, ony edil oýnawaç ýaly ellerinde pyrladylar» diýen sözler bilen açylýar.
Dogrudanam N.I.Grodekowyň, A.N.Kuropatkiniň, M.A.Terentýewiç we başga-da birnäçe patyşa ofiserleriniň, taryhçylarynyň ýazyp giden işlerinde ýomutlardan birnäçe ýigitleriň general Skobelewiň armiýasynda gulluk edenligi tekrarlanýar. Olar Gökdepäni zabt etmege-de gatnaşypdyrlar, ýöne munuň özi tutuş ýomut tiresiniň Gökdepe galasyny talanlygyny birjigem aňlatmaýar. Onuň ýaly dönükler, satlyklar ýa-da abaý-syýasata aldanan adamlar her bir tirede, her bir halkda, her bir milletde-de bolan bolsa gerek. Ýomutlardan elli ýa ýüz adam rus basybalyjylarynyň tarapynda söweşipdir diýip, bu tiräniň hemmesini Gökdepäni talanlaryň rolunda görkezmek, umuman, taryhçy üçin gelşikli ýagdaý däl. Nohurlylar babatda-da anyk faktlar yzarlanman, olaryň hemmesini şol rolda görkezmäge synanyşmaly däl eken.
Nohurlylar hakynda general Grodekowyň «Türkmenistandaky uruş. Skobelewiň ýörişi» atly dört tomluk kitabynda (Seret: И.И.Гродеков. «Война в Түркмении». Сан-Петербург, 1883г.) gyzykly taryhy wakalar, deliller, faktlar getirilýär. Şol uly kitabyň 2-nji tomunyň 100 – 101-nji sahypalarynda Nohur hem nohurlylar hakynda şeýle pikir bar:
«Nohurlylaryň özenini arap tireleri düzüpdir. Nohurlylaryň ata-babalary Ahalda ýaşapdyr. Olary turanlylar daglyk ýere gysyp çykarypdyrlar. Şeýle-de bolsa olar tekeler bilen ylalaşykly ýaşapdyrlar. Olar bir gyrada, elýetmez jülgelerde ýaşamak bilen hemme zatda – gepleşikde, durmuşda, egin-eşikde özboluşly bolmagyna galypdyrlar. Tekeleriň olara howandarlyk edýäni üçin olar ýylda 24 tümen salgydy tekelere töläpdirler.
Tekeler nohurlylary özleriniň ganybir garyndaşy hasap edeni üçin, hiç haçan olaryň göwnüne degmändirler. Olar nika arkaly biri-biri bilen garyndaş bolupdyr. Nohur soňa-baka diňe türkmen tirelerinden däl, eýsem Buharadan, Hywadan yzarlanýan adamlaryňam gaçybatalgasy bolupdyr. Nohurlylar gaçybatalga gözläp gelen adamlaryň hemmesini öz jemgyýetine kabul edipdirler, soňa-baka, oturymly nohurlylaryň gelmişekler bilen gany gatyşyp gidipdir.
Nohurlylar büjnürt kürtleri» ýerlerine-de arpa-bugdaý ekipdirler. Şol ýerleri ulanandyklary üçin çaknyşyk bolaýmasyn diýip, olar büjnürt ilhanysyna-da ýylda bir ýaby salgyt töläpdirler. Hut şunuň üçinem ilhany nohurlylary öz adamlary hasaplan bolupdyr, hakykatda bolsa, ol nohurlylary edil daşary ýurtlular ýaly kabul edipdir. Her gezek ol nohurlylardan bir ýabydan köpräk salgyt aljak bolanda, nohurlylar özlerini goramagyny tekelerden haýyş edipdirler, olaram öz gezeginde pars häkimligini Nohura golaýlaşdyrmandyrlar...»

Umuman, Skobelewiň ýörişi başlanýança tekeler bilen nohurlylar hemişe-de biri-birini goldapdyrlar. Olaryň birek-birek bilen garyndaşlyk gatnaşygynyň bolmagam muny subut edýär, ýogsa tekeler türkmeniň beýleki tireleri bilenem goňşy halklar bilenem aňsat-aňsat nika gatnaşygyny etmändirler.
Skobelew öz regulýar goşunynyň garşysyna Merkezi Köpetdagda ýaşaýan daglylar tarapyndan uzak wagtlap alnyp baryljak partizanlyk urşundan, duýdansyz çozuşlardan heder edipdir. Ol rus goşunlarynyň daglaryň arasynda söweş alyp barmaga ukybynyň ýokdugyny gaty gowy bilýärdi.
Umuman, rus kolonizatorlarynyň dag şertlerinde söweşip bilmeýänligini Kawkaza Şamiliň garşysyna uzak ýyllar dowamynda alnyp barlan söweşler hiç bir, bassyr-ýussursyz subut edipdi, Skobelewiň razwedkasy, hasam nohurlylardan hakyna tutma içalylary tekeler bilen nohurlylaryň arasyna tow düşürjek bolup elde baryny edýärler. Muny aňan teke serdarlary nohurlylaryň hemmesiniň Gökdepä göçüp gelmegini isleýärler. Eger şeýdilse, basybalyjylara garşy güýç belli bir derejede bir ýere jemlenjekdi.
Skobelewiň muny aňan içalylary nohurlylar bilen tekeleriň arasyna çöp atmaga howlugýarlar. «Görýäňizmi, tekeler sizi ýurduňyzdan çykarjak bolýar» diýip nohurlylaryň arasyna dowul ýaýradýarlar. Hut şu meselede Skobelew belli bir derejede öz maksadyna ýetmegem başarýar.
Nohurlylar ikä bölünýär. Bir bölegi ýurtdan göçmezlik üçin rus kolonizatorlaryna ýapja bolmaly diýen netije gelýär. Nohurlylaryň has uly bölegi, Tüşi Mergene gulak gabardan bölegi bolsa, aňyrdan süýşüp gelýän gara güýje garşy tekeler bilen egin-egne berip söweşmegi karar edýär. Bu hakynda Grodekow şeýle ýazýar:
«Tekeler nohurlylary öz adamlary hasap edeni üçin, olaryň hemmesiniň Gökdepä göçmeklerini talap edipdirler. Şundan soňra nohur aksakallarynyň bir bölegi – Weli baý, Allanazar, Mälik, Döwletgeldi kazy, Adyn Mämmet molla dagy aç-açan oruslaryň tarapyna geçmegi, şeýdibem obalaryny bu göç-hä-göçlükden halas etmegi karar edýärler. Ýöne Nohurdaky beýleki bir güýçli adamlaryň topary bu soýuzyň garşysyna gidýärler. Şol güýçli topardanam general Skobelewiň janyna kast etjek adam çykýar...» (Şol kitap, 2-nji tom. 100-nji sahypa.).
Hawa, türkmeniň ýurduna gan çaýkan kolonizator Skobelewiň janyna ilkinji gezek kast etmäge synanyşan nohurlylar bolupdyr. Dogrusy, şondan soňra Skobelewiň jany howp astynda galmandyr diýen ýaly. Bu aýylganç howpdan soň, ol nohurlylardan öler ýaly gorkar eken. Ol hemişe öz gol astyndaky ofiserlere nohurlylar bilen öran sypaýy gürleşmegi, olaryň göwnüne degmezligi, öz ugruna kowmagy haýyş edipdir. Ol nohurlylara özüni geçirimli, dözümsiz, parasatly, akylly görkezjek bolup her hili «oýunlary» edipdir. Bu hakynda Grodekow şeýle ýazýar:
«Skobelew nohurlylar bilen diýseň medeniýetli hem ätiýaçly bolmagy talap edýärdi». (Seret: Şol kitap, 2-nji tom, 205-nji sahypa).
Skobelewiň nohurlylar babatynda aýagy bişen towuk ýaly bolup ýörmeginde bolsa düýpli esas bardy. Nohurlylar onuň gözüniň oduny alypdylar. Kawkazdaky Şamiliň dagly gerçekleriniň hereketlerini, ýeserligini, gaýduwsyzlygyny, mekirligini ol nohurlylary silkme telpegiň aşagyndaky ýanyp duran gözlerinde-de görüpdi. Soňra ol öz janyna kast etmege synanyşan bu tiräni para-peşgeş bilen dyza çökermäge ymtylýar. Muny duýan nohurlylar soňra onuň bilen ähli gatnaşyklaryny diýen ýaly kesipdirler. Elbetde, süri agsaksyz bolmaz diýlişi ýaly. para-peşgeşine gyzyp, onuň hyzmatyna gaýym bolan ýek-tük nohurlam bolupdyr, ýöne Skobelewiň ekspedisiýasynda gönüden-göni gulluk eden nohurly welin bolmandyr. Nohurlylara ýaranjaňlyk edýän Skobelew bir gezek olary myhman hökmünde Bamyda geçiriljek baýramçylyga çagyrýar. Skobelewiň janyna kast ediljek bolnuşyny Türkmenistandaky urşa gönüden-göni polkownik hökmünde gatnaşan, soňra general bolan rus taryhçysy Grodekow şeýle suratlandyrýar:
«13-nji awgustda (1880 ý.) 60 atly nohurly Bama geldi. Ertesi gün baýramçylyk mynasybetli ekspedisiýanyň naçalnigi (Skobelew) uly oturylyşyk gurady. Baýramçylyk mynasybetli ol ofiserleriň birtoparyna orden-medal gowşurmalydy. Howanyň yssylygy sebäpli baýramçylyk agşama geçirilipdi. Hudaýa çokunylandan soňra, top oklarynyň astynda, halk gimniniň aýdylmagy bilen baýdak ýokaryk göterildi. Soňra esgerlere hem ofiserlere şamlyk nahar hödürlenildi. Tizara şemler ýakyldy. Skobelew täze Georgiý kawalerlerini yglan etmek üçin, tost aýtmak niýeti bilen ýerinden galanda, hälki nohurlylaryň oturan üýşmeleňinden oňa garşy ok atylýar. Ok Skobelewiň edil kellesini gypyrdyp geçýär... Skobelew gyssagly barlag geçirmegi buýurýar.
Bir zady bellemeli: şu hadysa ýüze çykmanka, bizde gulluk edýän türkmeniň ýomut tiresiniň ýigitleri onuň janyna kast edilmäge synanyşylýandygyny, onuň özüni goramalydygyny öňräginden duýdurypdylar. Nohurlylary ýekän-ýekän barlanlarynda, bir adamyň gürüm-jürüm bolanlygyny anykladylar, olaryň ýaraglary barlananda bolsa bir tüpeňde hakykatdanam ýaňy göçen däriniň tüssesi bardy. Atanyň kimdigi şobada anyklanýar hem onuň günäsi geçilýär. Baýramçylyk dowam etdirilýär. Ertesi gün Skobelew ähli nohurlylary bir ýere jemläp, olaryň  öňünde öz janyna kast etmege synlanylyşy hakynda gürrüň geçirýär. Skobelew özüni öldüräýenlerinde-de, ak patyşanyň onuň ýerine başga birini iberjekdigini aýdýar. Soňra ol nohurlylaryň hemmesine halat-serpaý edip, para-peşgeş berip, olary öýlerine goýberýär. Şu wakadan soň nohurlylar Bamyda uzak wagtlap görünmeýärler».
(Şol kitap, 2-nji tom, 206 – 207-nji sahypalar).
Grodekowda bir göwnüme çiglik giden ýer – olam Skobelewi atan adamyň şobada anyklanmagy hem onuň günäsiniň salymyny bermän geçilmegi. Eger şol atan adam anyklanan bolsa, Grodekow onuň adyny derrew öz kitabynda getirerdi, ol bolsa şeýtmekden saklanypdyr. Häzirki nohur ýaşulularynyň tassyklamagyna görä, Skobelewiň janyna kast etmäge synanyşan hemişe Dykma serdar bilen kürtleriň üstüne alamançylyga gidip ýören Tüşi Mergen bolmaly. Ol özüniň bu işiniň paşmanlygy hakynda Nohura gelip, kän ahmyr edip gezipdir. Tüşi Mergeniň çalasynlygyna, çakganlygyna, onuň uzak aralyga pişik ýaly towsup bilşine Dykma serdaryň özi mydama haýran galýan eken. Ol göz açyp-ýumasy salymyň içinde birnäçe harby hereketleri etmäni başarypdyr. Skobelewi atyp, şobada gürüm-jürüm bolan Tüşi Mergeni nohur aksakallary häzirem uly gyzyklanma bilen ýatlaýarlar. Bu babatda ýüz ýaşy arka atan nohurly aksakal Çary Demirhan gaty köp zatlary bilýär.
Tekeler bilen egin-egne berip söweşen, olary oruslar gelmänkä özlerine hossar tutunan, olar bilen gany gatyşan, Skobelewiň janyny jähenneme ibermege synanyşan nohurlylaryň tekeler paýhyn edilip gyrlandan soň, olaryň ýurduny talamaga het edip biljekdigine özüm-ä ynanamok. Ýomutlar hakynda-da şeýle diýesim gelýär. Türkmen tire-taýpalary özara oňuşmandyr diýip, olaryň käbirini şeýle rolda görkezmege howlukmaly däl eken. Magtymgulynyň türkmen tireleriniň birleşmelidigi hakynda beýik pelsepesinden soň, Gökdepe tragediýasy türkmen tireleriniň öňküdenem beter jebisleşmegine sebäp boldy diýen pikirim bar. Gökdepe urşundan soňra, türkmen tireleri agyzlaryny birikdirmeseler, derbi-dagyn boljakdyklaryna ymykly göz ýetirdiler. Eger Gökdepe urşy bolmadyk bolsa, onda Türkmenistanda tire-taýpa dartgynlylygy häzire – bu güne çenlem dowam ederdi. Bu ýerde ganyň sil bolup akmagy, bir tiresiniň görlüp-eşidilmedik derejede gyrylmagy türkmeniň bir bähbide, bir döwlete gulluk etmek pikirini hasam çuslaşdyrdy. Akademik M.Annanepesow nohurlylary wagşy talaňçylar hökmünde görkezmäge ymtylman, şu zatlar hakda köpräk pikir öwürmege ymtylan bolsa, belki, onuň makalasy nohurlylaryň beýle gahar-gazabyna sezewaram bolmazdy.

3.

Bu dagly obalaryň biziň günlerimizdäki wawwalary olaryň taryhyna ymykly göz gezdirmege mümkinçilik bermeýär diýen ýaly. Ýaňy-ýakynlaram, ýagny segseninji ýyllaryň başlarynda Döwlet Howpsuzlygy Komitetiniň işgerleriniň birenteginiň bu dagly obalarda adam hukugyny kemsidişleri hiç zadyň çeni bolmady. Şol ýyllarda DHK tarapyndan her ädimi yzarlanan nohurlylar barmak basyp sanardan kändi. Olaryň birentegine hut sowet ýurduna aralaşan daşary ýurt içalylary hökmünde çemeleşildi, ýogsa olaryň hemmesem sowet graždanlarydy, şol graždanlygy tassyklaýan pasport olaryň her birinde bardy. Şol döwürde yzarlanan adamlaryň hersiniň azyndan 5-6 çagasy bardy. Olar obalarynda, raýonlarynda, respublikasynda we Sowet Soýuzynda, galyberse-de ondan daşarda-da hiç haçan döwlet opurlyşygy işlerine ýa-da azgynçylyga baş goşmadyk, öz çöreklerini iýip, öz tüneginden örüp ýören adamlar. Men ýaňy-ýakynda şol entedilen adamlaryň onlarçasy bilen gürründeş bolup gördüm. Olaryň birentegi hut şol ýyllar nähak türmelere dykylan. Mertebesini ýere çalan býurokratiýanyň eden-etdiligine çydaman, olaryň juwan ýaşda ölüp gidenlerem bar. Men fakt bilen gürleýän žurnalist bolan bolup, olaryň atlaryny ýekän-ýekän agzap, bu adamlaryň ýaňy-ýaňy bitjek bolýan ýaralaryna täzeden duz sepip oturmaýyn. Adam, meniň pikirimçe, islendik faktordan belentde durmalydyr. Eger kimde kim şeýle faktlar bilen içgin gyzyklanýan bolsa (hatda DHK-nyň üýtgedip gurmak döwründäki işgerlerem) žurnalist Durdymuhammet Gurbanowyň ýanyna geläýsin. Şeýle faktlary el uran ýeriňden tapyp bolýar, ýene gep faktda däl-de, adam kalbynyň mynçgylananlygynda. Synan adam köňlüni hiç bir faktlar bilen seýikläp bolmaýanlygyny žurnalistler gowy bilýändir.
Döwlet we partiýa ýolbaşçylary bilen nohurlylaryň arasynda bolan käbir wakalary ýatlamagy welin artykmaç hasap edemok.
Bir gezek TKP MK-nyň ikinji sekretar ýoldaş Pimenow Nohur obalaryna barypdyr. Bara-barmana-da «Siz döwlete köp et tabşyrjakmy ýa ýokmy?» diýip, daglylaryň al petinden alypdyr. Ol «Näme üçin bu obalarda doňuz fermalary ýok» diýip nohurlylary gyssap başlapdyr. Nohurlylaram «Doňzy musulmanlar iýenok, biz näme üçin öz halkymyzyň känbir halamaýan zadyny köpeltmeli» diýipdirler. Şonda Pimenow olara «Siz halk duşmanlary, eger siz döwlete et tabşyrmakdan ýüz öwürýän bolsasyz, baryňyz Sowet Soýuzyndan göteriliň» diýipdir. «Siziň ähli tabşyran etiňiz Moskwanyň Lihaçýow adyndaky awtomobil zawodynyň işçileriniň ýekeje ertirligine-de ýetmeýär. Siz ýa-ha şolary günuzyn naharlanar ýaly edersiňiz, ýogsa-da hemmäňiz topbagyňyz bilen Eýrana geçmeli bolarsyňyz. Ýekeje zawodyň owkadyny eýgerip bilmeýän bolsasyz, siz bize-de gerek del» diýip, gahar-gazaba dolup, göni Aşgabada gaýdypdyr.
Pimenowyň bu gepi nohurlylary serpmeden gaýdan ýaly edipdir. Olar «Jany ýanan taňrysyna gargar» diýen gepe eýerip, serhetden aňyrdaky nohur obalaryna aşmagy ýüreklerine düwýärler. Nohurlylaryň arasynda erbet tolgunyşyk bolýar. Olar, dogrudanam, tas serhetden aňryk – Eýrana aşan ekenler. Aşgabatdan birnäçe gezek uly delegasiýalar nohurlylara töwella barýar. Eger soňky baran delegasiýanyň hatarynda ýazyjy Berdi Kerbabaýew bolmadyk bolanda, eger-de onuň janyndan syzdyryp aýdan sözleri daglylara täsir etmedik bolanda, gör, olaryň ykballary nähili keç bolardy.
Gahar-gazap paýhasdan öňe geçerdi. Ine sözüň gudraty diýilýän zat näme! Bir adamyň sözi-hä olary ýurduň serhediniň edil alkymyna eltip dykýar, serhetden aşmaga mejbur bolar ýaly edýär, beýleki adamyň sözi bolsa, olary öz watanynyň topragyna tagzym etdirýär.
Nohur aksakallary her gezek şu wakany ýatlanlarynda, meniň kalbymy başga-başga duýgular gaplap alýar. Eýsem şu ýaşap ýören ýazyjylaryň içinde gorpa gidip barýan halkyň Berdi Kerbabaýew ýaly ezeneginden galdyryp biljek ýazyjy bir galdymyka? Ýa-da olar iň soňky mamontlar ýaly ýitip-ýok bolup gitdimikä?! Eger häzirki çylşyrymly döwürde, iň pajygaly pursatlarda halkyň öňüne çykyp, sözüňi gögerdip bilmejek bolsaň, onda şol halkyň ýazyjysy bolan bolup, döşüňi gaýşardyp orta çykmaklygam men ahlak jenaýaty hasap edýärin. Berdi Kerbabaýewiň başaryşy ýaly, gerek bolsa, ýazyjy öz halky bilen ýüzbe-ýüz durup gürleşmäni başarmaly. Häzirki çylşyrymly döwürden akylly-başly baş alyp çykmak üçin bize şahsyýet derejesine ýeten, halka dogry sözi bilen özüni aldyran adamlaryň köp bolmagy gerek, Şol adamlaryň ýok ýerinde, düýnki nohurlylaryň başyna salnan günüň, ertir türkmeniň başga bir tiresiniň başyndan injegi ikuçsuz. Ine, şu zatlardan ätiýaç etmegimiz gerek, ýogsa huşy başyndan geçen halkyň maňgurda öwrülmek howpy bar. Edil nohurlylaryň degnasyna deglip-deglip, iň soňunda-da öz ýurduny özleriniň terk etmege «mejbur bolşy ýaly uly howp bar. Maňgurt bolsa, maňgurt bolýar, ony nirä iýtseň, şol ýerigem gidýär, kime barmak çommaltsaň, şonam öldürýär.
Türkmen tirelerini ýeken-eken maňgurtlaşdyrmak üçin 80-nji ýyllaryň başynda türkmen sowet partokratiýasy tarapyndan görülmedik çäre galmady diýen ýaly.
Bu meselede öňki Aşgabat obkomynyň birinji sekretary Annaorazow bilen oblispolkomyň başlygy Baýramdurdyýewiň «bitiren hyzmatlaryny» ýatlamazlyk. külli günä bolar. «Başyna giden» nohurlylary «aklyna aýlamakda» olar ellerinde baryny etdiler. Kazarmalaýyn sosialiamiň bir oblastyň çägindeki tutuş komandasyny aýaga galdyrdylar, komandirlik etmegem gönüden-göni öz boýunlaryna aldylar. Olaryň «duşmanyň tylyna» edýän hüjümleriniň köpüsi şowly tamamlanýardy. Olar «yzym bilen öňe» diýen şygary komanda gulak asýan metbugat işgerleri üçinem, organ işgerleri üçinem ulanýardylar. Bu adamlar nohurlylary «derbi-dagyn» etmek meselesinde partiýa we sowet býurokratiýasynyň sadyk gullaryna öwrülipdiler.
Bir gezek, oraza aýy hut Annaorazowyň özi töweregindäki nökerleri bilen nohurlylaryň üstüne «hüjüm edýär». Nohura baryp düşendenem, Nohuryň ähli molla-müftülerini, hudaý diýip eglip-turýan adamlaryny bir jaýa gabaýar. Özem gapdalyna bedre-bedre suw bilen grafin hem stakan alyp, özbaşyna bir otagda oturýar. Hälki molla-müftüleri, dindardyr öýdülýän adamlary südürdikledip, onuň huzuryna eltýäler. Her gapdalynda-da eli sapançaly bir organ işgeri bar eken. Edil gadym döwrüň hany bar-da! Eger südürnikledip äkidilýenlerem gadym döwrüň hyzmatkärleri bolan bolsady, onda «Bir çetçe ganymy geçewer, kyblaýy älem» diýip, sandyrabermeli. Ol hälki adamlara «oraza tutduňmy?» diýen ýekeje sowal beripdir, «hawa» diýdiklerem, zorluk bilen grafinden suw içiripdir. Suw içmekden boýun towlaýanlar elini gaňryp, agzyna suw guýupdylar. Bir aksakal bu edilen işe hakyt möňňürip aglapdyr. «Men beýle zorluk edilýän ýurtda ýaşajak däl» diýip aglapdyr. Ertesem amanadyny tabşyrypdyr. Nohur sakallary bu pajygaly pursady häzirem hopugyp ýatlaýarlar. Meniň pikirimçe, şundan artyk adam hukugyny kemsitmek, onuň mertebesini depgilemek mümkin däl. Oraza tutan sakgallar eýsem döwlete näme zyýan edenmiş? Olar partiýa näme zeper ýetirenmiş? Munuň özi adamlary hory-zar etmekden, olara ejir baryny çekdirmekden, olaryň ruhy dünýäsini kerçelemekden başga zat däl ahyryn.
Aşgabat oblispolkomynyň başlygynyň gazetlerde çap edilen makalasy üçin, gör, näçe bigünä adamlar nähak ýere türme dykyldy, gör, näçe adamlaryň ojagy ýumruldy. Hut nohurly tiresi sowet jemgyýeti üçin zyýanly tire hökmünde görkezilmäge dyrjaşyldy. Hakykatda bolsa, nohurlylaryň topraga hyzmat edişine. jepakeşligine göz ýetirmek o diýen bir kynam däldi. Munuň üçin olaryň gaýalaryň daşyny üwäp, toprak edişini synlamagam, olaryň toprakdan hasyl alşyny görmegem ýeterlikdi. Administratiw – buýruk beriji sosializmde bolsa, bar adamlary biraýakdan sürmäge isleg örän uludy. Olaryň ýerlerini elleriden alyp, döwletiň haýryna geçirmäge endik eden býurokratiýada bolsa bu zatlary çepbesine çöwrüp görkezmäge näçe diýseň gara güýç bardy.

4.

Eýsem döwrüň üýtgemegi bilen nohurlylaryň günem gowulandy ötägitdimikä?
Edil häzirem nohurlylar meselesinde üýtgen zat gaty az. Ol ýere sowet hökümeti döräli bäri bir elektrik liniýasy çekildi diýäýmeseň, başga döwlet tarapyndan göze görnüp duran düýpli edilen işler ýok diýerlik. Hälki aýdyşymyz ýaly, klublaram, metjitlerem, mekdeplerem, keselhanalaram döwlet tarapyndan ýeke köpük çykdajy edilmän, nohurlylaryň özi tarapyndan gurlan.
Gapurowçylyk ýyllary nohurylary ýurdundan göçürmek niýeti bilen döredilen zapowednikleriň ägirt territoriýalary edil häli-häzirlerem üýtgewsizligine diýen ýaly galýar. Eger şol zapowednikleriň territoriýalary belli-külli çäklendirilip, şol ýerleriň belli bir bölegi daglylara ekin ekmek üçin, ýene bir bölegi bolsa mal bakmak üçin täzeden gaýtarylyp berilse, olaryň arkasyna şemal çalan ýaly boljak, ýogsa häzirki wagtda olaryň iki aýagam bir gonja sokulan.
Nohurlylaryň hak-hukugy edil şu günlerem Garrygalanyň we Bäherdeniň raýon ýolbaşçylary tarapyndan kemsidilmegi dowam etdirilýär. Häzire – bu güne çenli nohur obalaryna barýan ýollar wes-weýran. Durgunlyk ýyllary nohurlylar bu çarkandakly ýollardan «kommunizme tarap öňe» we yza kän gatnadylar. Iň soňunda ol-a kommunizm eken, sowet häkimiýetiniň öz obalaryna barýan ýollarynam adam şekilli gurup bermejegine, şol ýollarda awtobus gatnawynyň bökdençsiz ýola goýulmajagyna mazaly göz ýetirdiler. Raýon merkezlerine demir ýol arkaly gelip düşýän azyk we senagat harytlaram bu obalara adyl paýlanylyp berlenok.
Ol obalary demir ýoldan uzakda ýerleşýär diýäge-de, sowet hökümeti üçin «bitarap zolaga» öwürmek bolmaz ahbetin. Eger kim-de kim şeýle ymykly netije gelen bolsa, «bitarap zolagyň» bu obalardan has agyrrakdadygyny ýene-de bir gezek ýatladanymyz bilen ýagdaýyň üýtgejegine ynanyp bolarmy? Ýangyç meselesi nohurlylaryň iň agyryly ýeri. Mundan beýläk nohurlylaryň ruhy we maddy taýdan köselmegi bes edilmese, olaryň häzirki ajaýyp döwre, üýtgedip gurmak syýasatyna- da ynamlarynyň synmagy ähtimal, sebäbi, öňde bir akyldaryň aýdyşy ýaly, aň güzerany däl-de, eýsem güzeran aňy kesgitleýär.
Eger döwlet giň mümkinçilik döretse, häzirki ýaly iki-uç aýlap däl-de, eýsem ýyl boýy tutuş respublikanyň ýaşaýjylaryny ýeralma, çereşnýa, ülje, alma, erik, injir, nar bilen, dürli miweleriň kompotlary bilen, nohur pomidory we beýleki bakja önümleri bilen üpjün edip biljekdigini bu ýeriň ýaşululary maňa heçjikläp-heçjiklep düşündirdiler. Olaryň sowadyna, Merkezi Köpetdagyň ykdysady potensialyna akyl ýetirişine telpek goýaýmaly..
Eger döwlet bu etraplary sosial we medeni taýdan ösdürmäge şu gün serişdesini gaýgyrmasa, ertesi şol serişdäniň on esse, ýüz esse bolup yzyna dolanjagy ikuçsuz. Mesele şunda! Onsoňam nohurlylar ýagşylygyň astynda galandan iki ellerini daşyň astynda goýanlaryny gowy görýärler.    

Durdymuhammet GURBAN.

26.10.1990 ý, "Edebiýat we sungat" gazeti.
Категория: Edebi makalalar | Просмотров: 308 | Добавил: Hаwеrаn | Теги: Durdymuhammet Gurban | Рейтинг: 1.0/1
Всего комментариев: 45
0
45 radikrz   [Mowzuga geç]
Ors çeşmelere garşy bolup onda
başga çeşmeler okap hakykaty gör.
Diňe ors ýazmadylar...
Haýyş edýärin, mysal üçin,
Nokhurda Ahalyň rus goşunlary
tarapyndan tutulmazyndan
birnäçe ýyl ozal bolup geçen
wakalar barada soraň. Bu rus
çeşmelerinden däl: https://archive.org/stream
/materialy_
po_istorii_turkmen_i_turkmenii/02_
materialy_po_istorii_
turkmen_i_
Turkmenii_
Tom_II.%20XVI_
XIX_vv_djvu.txt

"Ильхани же, успокоившись относительно этого дела, возымел твердое
намерение наказать людей Нухура , 1 стоянка которых находится в двух фар-
сахах от Атека.

Так как опи поселились между двух гор, то всякий доступ к ним, кроме
как по северному пути, был закрыт, и там поселилась тысяча славных
наездников да отряд воинственных пехотинцев, которые являются постоян¬
ными лазутчиками и переводчиками текинских туркмен в грабеясах на
иранских границах. В ту пору случилось так, что среди населения Нухура
поднялось разногласие, часть народа отказалась от союза с жителями Атека
и призвала ильхани завладеть Нухуром. Когда об этом узнала другая группа, то вызвала для отражения ильхани туркмен. Так как путь до Атека был близок, то сначала двести человек туркменских стрелков пришли в Нухур, заняли крепость и арестовали некоторых людей из тех, что приглашали ильхани.

А ильхани, не зная о туркменах, подступил к Нухуру с малочисленным (отрядом) и (тут) узнал о прибытии туркмен. Хотя он и не рассчитывал вступать с ними в бой, но все же постыдился вернуться обратно; с таким малочисленным отрядом взялся он за дело, воздвиг солидные укрепления и закрыл обитателям крепости вход и выход. В течение суток воевал он с ними, обстреливая их из ружей.

Когда жители Нухура увидели себя осажденными, то послали в Атек человека за подкреплением. Не прошло много времени, как из Атека прибыл отряд конницы и пехоты. Пехота немедленно вошла в крепость, а конные поднялись на вершины гор, осадили ильхани с отрядом его людей меж двумя горами и с высоты гор словно весенним ливнем осыпали их пулями. А пехота из. крепости заодно с ними устроила вылазку и атаковала их. Такое нападение и натиск не испугали воинов; точно храбрые львы бросились они в битву. Саблей, ружьем и копьем сражались они и пятнали кровью и прахом головы людей и коней. Еще сутки длилось сражение. На третий день прибыло еще многочисленное войско из теке и преградило войску ильхани путь к воде и зажгло огни сражения. И все же ильхани не изменил своих планов. Он разделил своих людей на две части: одну половину он дал в распоряжение Джехансуз-мирзе, а Мухаммед-хану, чегени, полковнику Муртаза-кули-хану, Мухаммед Рахим-хану, Мухаммед-кули-хану и Шир Мухаммед-хану дал приказ, чтобы каждый из них занял свое место в укреплении, сам же взял другую половину (войска) и с Субхан-кули-ханом преградил дорогу всадникам, и завязалась битва. Он оказался настолько упорен, что туркмены обратились в бегство. Он гнался на протяжении четырех фарсахов вслед за ними и много народу перебил. Джехансуз-мирза завязал жаркий бой с жителями крепости, пехотинцев их, разбив, он заставил бежать из укреплений внутрь крепости, всадников обратил в бегство и на большом расстоянии гнался вслед за ними и захватил пятьсот коней и пленных.

В виду того, что к этому времени у воинов осталось мало пуль и пороха и без осадной артиллерии было трудно взять крепость, Джафар-кули-хан, ильхани, не видел более смысла оставаться здесь и двинулся в обратный путь. Совершая переход за переходом, дошел он до Астрабада. Он послал ко двору шаханшаха донесение о положении дел и был пожалован мечом с усыпанной алмазами рукояткой."

Düşünşim ýaly, Ahalyň taryhyny asla bilmeýärsiň. Bilýän bolsaňyz, Nokuryň taryhynyň Sowet döwründäki faktlary aldamak we manipulirlemek bilen okyjylary gaharlandyrmazdyňyz.

Againene bir gezek aýdaryn - D.Gurbanowyň makalasy ýalan. Indi, 30 ýyldan soň gaýtadan çap edilmeginiň zerurlygy meni we köp dostumy biynjalyk edýär.
Taryhy dolandyryp bolmaýar. Hiç biriňiz ony üýtgedip bilmersiňiz. Öz şöhratyny gözleýän we munuň üçin taryhy dolandyrýanlaryň hemmesi howply adamlar we jogapkärçiliksizligi bilen oda ýakýarlar.

0
44 radikrz   [Mowzuga geç]
Salam!

"Taryhçy", siz ýäzdyňyz:
"Türkmeniñ tire taýpa
agzalalygyna ors agalygy döwründe
ýeriñ aşagyndan meçew berilendigi
subut edilen hakykat."

Bu hakykatdanam öň aýdanlarymy
tassyklaýar. Şeýle hem, nähili "taryhçy" dygyny
görkezýär.

Türkmenleriň taryhyny bilmeýändigiňiz
derrew belli boldy. Ýöne indi
Durdymuhhammet Kurbanowyň ýarym
hakykat usulyny ulanyp we galp faktlary
taryh hökmünde görkezip, makalany näme
üçin ýazandygy maňa-da düşnükli.

Meniň pikirimçe, diňe okyjylary
aldamaýarsyňyz. Şeýle hem şu wagt
size jogap berip bilmeýän adamlary
günäkärleýärsiňiz. Emma eýýäm
aradan çykan olardan tapawutlylykda,
men size jogap berip bilerin.

Şahsy tarapdan, siz maňa diňe bir sorag berdiňiz:

"Eger garşy deliliñ bolsa senem şeýdip
çeşmelere salgylanyp delil yaz. "

Men ýakyn adamlardan goraghananyň
Nohurlary öz ýerlerinden kowmak üçin
döredilmändigini bilýärin.

Şeýle hem, lukmanyň garyndaşlaryny
we garry adamlaryny, Garra Nohur
mugallymlaryny tanaýaryn. Bu makalany
okanymdan soň, geçmiş hakda we
hakykatdanam şeýlemi diýip soradym.
Şeýle hem, 80-nji ýyllarda çelekli eneler
hakda un soraýardym.

Olaryň beren jogaby, D.Gurbanowyň
makalasynyň diňe awtoryň taryh bilen
düýbünden baglanyşykly bolmadyk öz
maksatlaryny amala aşyrýandygy
sebäpli taryh bilen baglanyşyklydygyny
ýene bir gezek aýtmaga mümkinçilik
berýär. We türkmenleriň halklaryny
we taryhyny gyzyklanmalaryny j
ogapkärçiliksiz ýerleşdirip, wakalary
dolandyrýar, öz syýasy islegleriniň aşagynda.

Bu makala sary metbugatyň
journalisturnalisti tarapyndan ýazylan
bolsa, okyjynyň oňa "bu ähmiýetsiz
gürleşmek" pkirlläniniň mümkinçiligi bar.

Emma, makala ýälan bolsa, onda onuň
awtory we ötünç soraýanlar makalanyň
dogrudygyny aýtsalar, olaryň hemmesi
ýalançy we jenaýatçy.

Men taryhçy däl. Allaha şukur edýärin,
rusça, iňlisçe we arapçadan, parsçadan,
hytaýçadan taryh ýazylan işlerinin rusça
hem iňlisçe edilen terjimeleri
(2-njy asyrdan başlap) okap bilýärin.

Nohur, Ahal, Türkmenistan we
Türkestanynyň taryhy bilmeýän
"taryhçy" sonky döwri köp çykty.
Şolaryň herkiminiň öz pikirlenen
"taryhlar' hem syýäsat ugruly
"hakykatlar" sebäbly men hakyky
taryha gyzyklanyp asyl çeşmelerden
ohap başladym. Size de hem maslahat
berýärin.

0
43 Taryhçy   [Mowzuga geç]
Höwri köp bolsun. Berip duruñ ýene şular yaly gowy makalalary.

0
42 Taryhçy   [Mowzuga geç]
güýçlendirmelidir.

0
41 Taryhçy   [Mowzuga geç]
Bir halk öz taryhyny
öwrenende milletparazlyk
diyip düşünip bolmayşy
yaly, bir tiräniñ taryhyny
öwrenmäge hem tireparazlyk
diýip düşünip bolmaz!
Men öz atamyñ geçmişini
öwrenenim atamyñ doganynyñ
çagalarynda, yagny meniñ
doganoglanlarynda basdaşlyk
duýgusyny däl-de gardaşlyk
duýgusyny oyarmalydyr.

0
40 Taryhçy   [Mowzuga geç]
Men öz kärim boýunça taryhçy, ylmy işgär. Has aga käri boýunça ýurist-hukukçy. Emma şonda hem ondan taryh barada öwrenen zatlarym köp boldy.

0
39 Taryhçy   [Mowzuga geç]
Has Türkmeniñ (Haweranyñ) nähili adamdygyny bilesiñ gelse, meñ işleýän ýerime gel we onuñ ylmy ýolbaşçysy taryhçy alym Orazpolat Eke Baharly agadan soraý. Aýdyp berer.

0
38 Taryhçy   [Mowzuga geç]
Radikz. Durdymuhammet aga makalasynda gozgayan meselelerini Roslýakow, Grodekow yaly şol döwrüñ rus awtorlaryndan mysal getirip delillendiryär. Eger garşy deliliñ bolsa senem şeýdip çeşmelere salgylanyp delil yaz. Yogsamam agzyñy yumup otur. Yazan sözleriñ barsy köçe gürrüñi hemem kemsidiji sözler.

0
37 Taryhçy   [Mowzuga geç]
Durdymuhammet aga Berdi Kerbabaly meselede müñ kere mamla! Häzir haýsy ýazyjy-şahyr halkyñ bir böleginiñ öñüne çykyp sözüni diñledip bilerkä? Ýekesem bolar oydemok. Nädip bolsun? Hemmesi ayagy eli dili duşakly baga bakylyan goýundan tapawutlary yok.

0
36 Taryhçy   [Mowzuga geç]
Taryhdan kandidatlyk dissertasiýasyny goramak üçin tejribeli taryhçylaryñ elinde işiniñ daşyndan bir ýyl tayýarlanan, soñam goybolsun eden adama taryhy öwren diyyäñmi Radikz? tongue

0
35 Taryhçy   [Mowzuga geç]
Türkmeniñ tire taýpa agzalalygyna ors agalygy döwründe ýeriñ aşagyndan meçew berilendigi subut edilen hakykat.

0
34 Taryhçy   [Mowzuga geç]
Taryhy ýuwmarlap ajy hakykatlary bukmak agzybirlik däl, galplyk!

0
33 Taryhçy   [Mowzuga geç]
Pimenowyñ eden-etdiligi-de çyn. Berdi Kerbabaýewiñ nohur garyndaşlara töwella edendigi-de çyn.

0
32 Taryhçy   [Mowzuga geç]
Makalada hiç zat yalan dal.

0
31 radikrz   [Mowzuga geç]
Ertiriňiz haýyrly bolsun!

Maňa jaň eden we habar ýazanlaryň hemmesine salam! Hemmäňize salam!
Haweran, gowy ukladyňmy? Allhli işi etdiňmi?

Düýn bu ýerde dawa edenime gaty gynandym. Gatnaşanlaryň hemmesinden ötünç soraýaryn.

Hiç bir türkmen adam, nohurly, hatda Haweran, hatda ýazyjy Durdymuhhammet Gurbanow ýaly bir adam menden kemsidiji söz eşitmeli däldi. Hudaý siziň adalatly kazydyr. Men günä etdim size gaty söz aýdyp. Geçmiş hakda aýdýanlaryňyz üçin ilki bilen Hudaý size höküm bersin.

Hem ýalnyş ýazsam bagyşlaýsyňyz, türkmençe doly bilemok. Ýalnyşym aýdýarsyňyz bolsa gaty minnetdar, owrenjek!

Haweran, 90-njy ýylda Durdymuhhammet Kurbanow tarapyndan ýazylan bir makalany çap etdiň we nohurlaryň tutuş Türkmenistan bilen söweşip, Eýrana gaçmakdan başga alajynyň ýokdugyny ýazdyň. Gaty erbet ugry şol söz!

Emma men başga Nohur tanaýärin. Hakyky türkmençilige iň buýsanýan we mertebäniň we taryhyň iň bagtlysy nohurlar bilen bir polup iş edýärin.

Meniň bilýän nohur, türkmen halky bilen agzybirlige buýsanýar.

Elbetde, Nohurda myş-myşlardan we rowaýatlardan ýaşaýanlar bar, az hem del olar - bary boş otyr çaýda, gep gybatdan keýip alýarlar. Olar ýaly adam hemme ýerde bardyr. Olaryn goraghana we nohurlaryn taryh babatynda diýeni gaty ajy, aşgazany ýäkýän öt ýaly. Ýöne goraghananyň ýeri diňe nohurlara degişlidir diýlende näme edýärler?

Ilkibaşda seniň ýaly uzak wagtlap aglaýarlar, indi goraghananyň ýerlerini Aşgabat baýlaryna dowar bakmak üçin satýarlar. "Halk çözýär, döwlet köpden bäri ýitdi, hökummet zat ýok boldy" diýýärler.

Goňşulary we garyndaşlary olardan sorasa, adalat nirede? Edil sen ýazan zatlaryňyza takyk jogap berýärler. Hemme adamlar siziň ýaly we Durdymukhammed Kurbanowyň nähili "adalat" adamlar hakda alada edýändigini görýärler we bilýärler.

Nohur ähli türkmenleriň ýurdy. Türkmenistanyň hemmesi ýaly, ähli Nohurlaryň ýurdy. Nohurly ilkinji nobatda türkmen. Hakykatdanam zerur bolanda, her bir türkmen bir gezekden köp bolşy ýaly kömege geler. Syýasaty däl-de, taryhy öwreniň.

Bu makala gaty ýalan. Ol, seniň ýaly, hakykatyň diňe bir bölegini gürleýär. Makalanyň awtory günäkärleri belleýär we olary kemsidýän köp adamy ýatlaýar. Emma hakyky taryhy hem bellidir. Ol bir syýäsatly adamynyň sözden ütkämeýär.

Hökummet hem bardyr - kim näme diýse. Hökümmedin näçe perwaýsyz işgär bolsa, näme nädogry iş etseler bolsa, gep-gybat etmeýin düzeltip adalat ýere geterip bir ýäly bolmaly, nohur bolsa, ors bolsa, ermeni bolsa, kim bolsa! Şeýle edýän nohurly köp tanaýarin.

Hoş wagtyn. Adyňy aýdiň, gardaş - gaty wajip mesel barada gürrün edýäris.

0
25 Hаwеrаn   [Mowzuga geç]
Aýdere Sumbaryñ ugrunda, Tutlygala we Küruždey obalarynyñ arasynda yerleşyar we ol hazirki Kommuna dal, Kommuna Aydere jülgesinden yokarda, Patma yurt hem şol jülgäniñ onlarça kilometre uzayan gozbaşynda Nohur obasyna golay yerde daglyk yerde yerleşyar, maglumatlary yoyma.
Bahar tiresiniñ yaşulylary Kommunany göçürenlerinde ayal-gyzlaryny sylaman gamçylany u.n şol wagtky kolhoz başlygy Atamämmedi yigrenç b.n yatlayardylar. Atamämmet aga togsanynjy yyllarda aradan çykypdy... Ol yaşulyny çagajykkam ozumem gorupdim (Soñ Kürüždeý oba mekdebinde direktor, mugallym bolup işlan...
Makala kimiñ komegi b.n, kim yazypdyr... O zatlar bizi gyzyklandyranok...
Makalany paylaşmakdan maksat - türkmen metbugatynyñ taryhyny dogruçyl owrenmek (edil taryhymyzy dogruçyl öwrenmeli diyşimiz yaly)... Sayt hiç hili tarap tutanok, islendik pikirli makalalara orun beryar.. Gerek bolsa Zaratuştranyñ "Awestasyny" turkmen dilunde bereris (saytda bar), eyse siz meni şonda otparazlykda ayyplajakmy? Gelejekde Marksyñ "Kapitalyny", Engelsiñ "Anti-Dýuringini", Leniniñ türkmen dilindäki makalalaryny, Gitleriñ "Mayn-Kampfyny" türkmençe paylaşjak, eyse siz meni şonda-da marksistlikde, ateistlikde ya faşistlikde ayyplajakmy?
Biziñ maksadymyz - ylym-bilim, taryh... b.n okyjylary hemme taraplayyn tanyş etmek we tarap tutmazdan dogruçyl etmek...
"Sen türkmenmi?" diyip zol sorayañ? Eyse men bardy-geldi türkmen dal bolsam, bu meniñ aýbymmy? Señ yazyş ruhyñda bir sorag bersem bolarmy: men hazir Tatarystana gidip 5-10 ýyl yaşasam, soñam orta çykyp "siz tatarmy?" diyip gygyryp başlasam nahili bolar-ay? Maksadyñyz name siziñ? Edil türkmenligime buysanşym yaly, türkmendigime şek-şübhämiñ bolmayşy yaly, türkmen dälem bolanlygymda, buysanjym bir türkmeniñkiden, bir tataryñkydan ya Halmyrat diyen nohurly dostuñkydan artyk bolmasa pes bolmazdy. Ilki bilen adam bol, ADAM!
Şu sozuñ yalan we töhmete yugrulandygyna bir gun goz yetireniñizde yuzuñiz gyzmazmy, utanmarsyñyzmy:
"Watanymyzyn syýasatly amerikanlara we türklere hem olarynyň bärili götberenlere abraýymyz-taryhymyz satma!
Bizi häzire çenli yeke yerde yeke adam bilen haysydyr bir yurduñ wekiline oz il-gunumizi ya watanymyzy satjak dyrnak yaly hereketimizi gören-eşden bolmady, Hudayyn beren omruni yaşasak, galan omrumizde-de bolmaz! Muny saña subut etme yaly aladam yok, syçmadyk g**-te bok yapyşdyryp bolmayar, biderek arrygyñy gynama, Hudaydan gork!
Hawa, men hazir Aşgabatda yaşayaryn, sayty şahsy tanyşlyk u.n yoredemzok, ya at-abray aljak, şan-şohrat gazanjak bolup yoredemzok, gazanç çeşmämiz dal, gaytam her ay şuña azyndan 200 manadymyz çykyar, yaşuly yazyjy-şahyrlarymyzyñ eserlerini yekan-yekan oylerine baryp ozlerinden çöpleyas, sargayas, ya ozlerine goydurtyas, ya gazet-žurnallardan pul berip gocurdyas, bu zatlar peyda gormek u.n edilenok, oz ildeşlerimize mugtuna hyzmat etmek u.n edilyar, men barada name pikir etseñ şony pikir et, ol maña gyzykly dal, çunki ol pikirler señ oz kellañ içindaki pikir, maña dahyly yok. Şoñ u.n siz bilen gorişjek we gurruñdeş bolma aladam yok... Şol sebapli utanjymam yok, mûynümem (utandyrybam bilmeyäñ).
Eyse, at (Haweran adym dal, nik ady, galyberse-de Haweran hazirki Kaka etrabynda Mäne babanyñ gezen düzlüginiñ ady) yoyup yazyan edepsiz kişi b.n meniñ name gurruñim bolup biler? Gybat diyp nämä düşünyarsiñiz? Hz.Magtymgulynyñ goşgusyny oz şahsy göýdük pikirleriñe galkan edinmäge utanmadyñyzmy? Gadyrdan, dowzaham, jennetem Hudaýyñ oz ygtyyaryndaky zat we haysysyna kimiñ girjegi yene Hudayyñ ozune ayan. Sen namä bil baglayañ bilemok (bu maña gyzykly-da dal), emma men Hudaýyñ keremine, merhemetine, Pygambermiziñ (s.a.w) şepagatyna bil baglayaryn.
Galyberse-de, sen bu yazgylary, belki-de sayty kime gorkezseñ şoña gorkez, sen gownume bolmasa haybatam atyañmy? Name bolyar saña how?
"Teswire teswir yazmañ, tema barada yazyñ" diymegimin sebabi, biziñ turkmen saytlarymyzyñ kopusinde paylaşylan tema barada pozitiw belliklerini galdyryp bilyan sowatly okyjylar az, gaytam tersine, temany okaman diñe biri-birlerine teswir yazyşyp, warsaky gurap oturyarlar. Maksadyñyz bu bolsa size birnaçe şeyle sayty salgy berip biljek...
Sayt üç ýyl bäri bar we degişli yerlerde hasaba alnan, degişli gulluklardan gunde girip okap-gozegçilik edip duranlaram bar, señ seksotlygyñ kime derkar? Teswirde goyberen osluklañ, zyñan boklañ ysyna ozuñ gark bol-da otur indi.
Kän zatlary yazsam bolardy, (yaltanyan) sygyrlam molaşyp dur, gölejikleri emdirmeli smile
häzirem içim towlayar, hajathana girjek ))
Hoş wagtyñ, päliñ-niyetiñ yoldaşyñ bolsun!

0
29 radikrz   [Mowzuga geç]
Gaty gowy ýazypsan. Bolýär onda, çyksan elini gowy ýüwiň!

0
30 radikrz   [Mowzuga geç]
@ Ilki bilen adam bol, ADAM!

Bu senin diýän üçin - sen bagyşla men gaty sözlemek gyýnandyrdym seni. Adyňy aýt, mowzygyny ýok et, haýyşt edýärin. Biderek gybat ol.

Päliñ-niyetim ýok, görsän aýdaý, ony özüm ýok etjek.

Sagaman ýat.

1
24 Hаwеrаn   [Mowzuga geç]
Makalada aydylan käbir hakykatlar barada: nohurlaryñ Kommunada yaşayan bahar tiresiniñ ayal-ebtat, çaga çuga diymän urlup-yenjilip, atyñ öñüne salnyp, gamçylanyp Tutlygala obasyna göçürileni yalan dal, şol zulumy gozi b.n goren yaşulylar 15-20 ýyllykda aradan çykyp gutardylar, olaryn oz agzyndanam az zatlary eşitmedik. Meniñ oz ejem Tutlygaladan (baharlardan däl), şol wagt aydylyan yaşulylar yaş yigit wagtlary eken. Nohur obalaryna baryan yollar häzirem o diyen dal, asfalt düşelen yerlerem pullurak adamlar çykdajy edip çekdiler. Nohuryñ ir-iymiş, gok onum b.n tutuş yurdy üpjün edip biljekligi-de unsden duşurulyan mesele... Güneşli diyarymyzda yer diyseñ yerimiz bar, suw biraz gytyrak, emma munuñ u.nem oylanşykly çemeleşilse, uly mümkinçilikler bar, zahmetkeş halkymyz bar... emma şonda-da şäher halkymyza parniklerde yetişdirilyan awuly himikatlardan doyurylan hyyar-pomidorlaryñ iydirilişini goreniñde, awtoryñ näderejede wawwaly meseläni gozgayandygyna añyñyz çatanokmy?
"bu makalanyň ýazyjysy adatça Türkiýede we ABŞ-da okan “türkmenler” diýýär. Adatça olar Türkmenistanda erbet diýip nägilelik bildirýärler." diyipsiñiz. Haysy yurtda kimdir biriniñ nirede nämä we näme ü.n nägilelik bildiryandiginden habarymyz yok!
Sayt turkmen medeniyetini-edebiyatyny-taryhyny-sungatyny owrenmek, wagyz etmek we turkmen dilinde yazylan ähli maglumatlary mümkin boldugyndan bir yere jemlemek hem-de giñ okyjylar kopçüligine elyeterli etmek maksady bilen doredildi we bu işi üç yyl bäri üstunlik dowam etdirip gelyar, gelejekde-de nesil boldugyndan dowam etdireris.

0
23 Hаwеrаn   [Mowzuga geç]
Aslynda birinji teswiriñden başgasyna saytda yer yok, islendik gapma-garşylykly pikirlere saytyñ teswirleri açyk, emma hapa-paýyş sozli teswirlere saytda orun berlenok, öçürilyär. Bu gezek siz kadany bozduñyz...
Diñle, onda, birinji teswiriñden başlaly:
Waleýkum-salam.
Siz Radik boluñ, Wladik boluñ, biziñ üçin parhy yok, Berzeññi köç. 105-nji jaýyndaky salgyda yazgyda durandygyñyzy anyk maglumatyñyzy aytmasañyzam bilyärin. Gorkezen telefon belgiñiz we telefon belgiñiziñ şol adamyñ adyna durmagy we şol at bilenem siziñ sayta agza bolmagyñyz - siziñ hakykatdanam real durmuşdaky Radik Rafaelowiç Zakirow atly biridigiñizi añlatmayar. Bardy-geldi şolar yaly adam bar bolayanlygynda-da, ya-da siz şol bolayanlygyñyzda-da meniñ u.n "atyñ gulagy yaly". (Bolduñ nä, bolmadyñ nä).
"Men bu makalany okadym" diyipsiñiz. Ahmal, okasañyz okansyñyz. Ony sizden başga 100-den agdyk ildeşimiz okady. Yekesi nägilelik bildirip yazmady, ynjalyksyzlyk tapynmady. Gaytam @Gumlygelin yaly kalby päk, göwni kir-kimirsiz şahyra zenanlarymyz-agzalarymyz Nohur yaly gadymy taryhly yerlerimizi görmäge höweslendi...
Yeri, siz nämüçin pikirleriñizi jemläp bileñzok, ya-da garşa-garşa gorsandyñyz durduñyz? Sizi näme ynjalykdan gaçyrdy? Makalanyñ awtorynyñ şahsy durmuşyndaky yalñyşlyklarymy? Soñky dyyasy yalñyşlyklarymy? Bu zatlaryñ size ya-da maña namesi gyzykly? Bize gyzykly zady - onuñ türkmenin nohur taypasy barada okyjylarymyzyñ öñ gabat gelmedik käbir gyzykly maglumatlary beryändigi... Dogry, onuñ käbir yerde öteräk geçyän yerlerem, makalada meniñem makullamayan birnäçe zatlarym bar. Emma bu meniñ oña duşmançylygymy ya-da onuñ makalasynyñ saytda paylaşylmagy oña bolan dostlugymyzy gorkezmeyär. Yöne makalada aydylan birnäçe gymmatly pikirleriñ ustunden welin, senem, menem, ikimiz yaly yene set müñ kişilerem atanak çekip ya göz yumup bilmez.
Meni awtor b.n hiç bir babatda baglanyşdyryp bilmersiñiz, gadyrdan. Siz meni Magtymgulynyñ goşgusy b.n "gorkuzmaga" synanşypsyñyz, bu teswiriñ ruhunda menem size jogap bereýin: kimdir biriniñ günäsini göterip, oña sen eyle-sen beyle diyip, o dunyäde "kyýamat eşegim" bolmakdan gorkañokmy? Ata-babalarymyz "Güman imandan ayrar" diyipdirler! imanyña şikes yetirip biljek çaklamalary etmezligi maslahat beryärin.
"Birinjiden – özüm barada: men – tatar" diyipsiñ. Kim bärde millet dawasyny edyär? Biz-ä şu tayda sizden başga "sen turkmenmi?" diyip gygyryp durany gormedik...
Hawa, biz türkmen, türkmeniñ nohur taypasyndan! Emma şu tayda bir zady ayratyn belläp geçmek isleyärin: "Sen nireli?", "Seniñ milletiñ name?", "Seniñ diniñ näme?" diyen yaly soraglary itden beter yigrenyärin... Yalan sözlejek dal, bu kemçiliklerden birmahallar ozumizem halas däldik... Emma ynsanyñ ümzügi hemişe öñe-kämillige tarap bolmaly dälmi? Diymek, bizem az-kem bu nogsanlyklardan saplanan bolmaly diyip pikir edyarin...

0
26 radikrz   [Mowzuga geç]
Sen hem ýazyjy eken. Eden azab üçin sag bol! Emma, nohurly bolsan, adyňy aýdaý da!

Menin adym Radik. Senin adyn Wladik bolsa onda hoş tatyş boldyk, ol dogry bolsa. Salgymy Berzeňňede 105-nji jaý deldi, atsyz adam. Berzeňňede 129-jaýda ýaşadym, 5-nji kwartirada.

Kän ýazdyn, emma jogap bermedin..

0
27 radikrz   [Mowzuga geç]
Radik Rafaelýewiç, dogry aýtjek bolsa.

Nohurda Har - еşege "how" diýäny. Weýran - ol senin çykaran mowzuk, hakyky weýran. Ol ýangyn, ýalan söz. Onuň ýazyjy hem halkymyza-döwledimize köp harap etdi. Özi hem taryh bilmi adam del eken. Düýgili messelerde jogapsyz teswir-maslahat hem söz aýdyp bir sapar yürdymyzyn parahat-osüş üçin akylly adam ýäly iş etmedi. Karýeranyn wagtynyň içinde hem kommunist, hem demokrat, hem deňlik we hukuk goraýjy, hem patyşaçylyk syýasatçy bolup şumat näme üçin ses galdyrýar? Munýaly adama ynanmaýaryn hem adamlara maslahat berýärin - öçür şony, onun ýazgylar ýok et. Ýangyn-ot olar! Ol ýäzyji özi hem eden ýalnyş üçin bagyşla sorady.

Har-Weýran, adyna gyýnansan, onda men näme at diýärin? "Haweran" del sen. Pikirim boýunça, bu mowzugyny aýyrmasan, öz adyny diýmesen, onda sesini hem çykarma.

Gybatkeş goşgy barada - ol senin gorkuzlamak üçin ýäzmadym. Sen gybat mowzuk çap etdin. Alladan gorksan onda düşenýän bolmaly, hakyl Ol berýär.

Turkmen bolsa çyn jogab beriň - adyň näme? Aýtsan gowy bolýär.

1
22 Hаwеrаn   [Mowzuga geç]
Har-Weýran? ))
Men kimdir birine ýüzlenende onuñ adyny ýañsylap, ya-da başga bir kemsidiji zatlaryñ atlaryna yanap, ýoýup yazyan etikadan binesip ahlaksyz kişiler bilen düşünişer yaly meseläm yok...

0
28 radikrz   [Mowzuga geç]
Ol dogry, bagyşlan. Aýdaý indi hakyky adyňy.

0
20 Hаwеrаn   [Mowzuga geç]
)

0
17 Hаwеrаn   [Mowzuga geç]
Radik Rafaelowiç, kän arrygyñy gynadyñ jogap berdirjek bolup. Aslynda jogap berjegem däldim welin, çünki in jaýdar jogap - dymmak b.n berilen jogap. Ýöne köp azap etdiñ jogaplatdyrjak bolup. Ynan, şu günler hiç elim degenok, soñ arkaýynlykda elim boşka yazaryn, gaññañy garnyña alma, sabyr et indi.

0
18 radikrz   [Mowzuga geç]
Sesiň kän. Jogabyň ýok. Bokynyp üstünde nähe şeker sepsen ol bok galar.

0
19 radikrz   [Mowzuga geç]
Bu ýerde ýazan makalaňyz ýalan we gybat.

Siziň jogabyňyz makalanyň ruhunda ýazylýar.

Soraga jogap beriň - siz türkmenmi? Diňe hawa ýa-da ýok diýip jogap beriň.

Başga bir sorag - diňe şu sahypada işleýärsiňizmi?
Üçünji sorag - ýaşaýarsyňyzmy we indi Türkmenistanda?
Şeýle materiallary näme üçin bu ýerde çap edýändigiňizi aç-açan aýdyň.

Diňe dogry we aç-açan jogap beriň. Soň bolsa has köp soragym bar.

-1
21 radikrz   [Mowzuga geç]
Har-Weýran, hakyky adyňy ýazaý da. Telefon bar bolsa bilgiňi ber. Düşüşeliň, Türkemnistanda bolsa. Men telefonym +99365811577

Azerbaýjanlylar käwagt Facebukda maňa ýüz tutýardylar, ilki bilen Nohurda ýaşaýandygymy öwüpdiler. Emma soňundan meniň taryh we aýry-aýry halklara töhmet atmagymy islediler. Nohurlaryň türkmen däldigine ynanýardylar we muny tassyklamagymy islediler. Şondan daba-jedel başladylar. Olar üçin esasy argument, Nohurlaryň türkmen däldigi boldy.

Şonuň üçin men senden soraýaryn - sen türkmenmi? Indi Türkmenistanda ýaşaýarsyňyzmy? Elbetde, türkmen bolsaňyz, adyňyzy açyň.

Soň bolsa, esasanam Türkmenistanyň we Nohuryň taryhy barada bilýänleriňizi soraryn.

Duşuşalyň - Men beýle adamlary köpden bäri görmek isleýärin. Size sowgat bar.

0
16 radikrz   [Mowzuga geç]
Мелеклер гөтерип, гүрзлер урарлар,
Эндамындан сув дек акар зәхерлер,
Хашлашып дурарлар яныңда марлар,
Эндамыңдан сорар ганың, гыбаткеш!

0
15 radikrz   [Mowzuga geç]
Bu sahypany döredenler kimler?

Saýt Kiprde hasaba alyndy. Sahypany dolandyrýanlaryň hiç biri-de adyny açmaýar.

Sahypany döredijiler bu sahypanyň türkmen edebiýaty üçin döredilendigini habar berdiler. Kitaplaryň bir toparyna seretdim ...
Bu kitaplar liberal edebiýatyň takyk toplumy, şeýle hem awtorlarymyzyň meşhur we örän möhüm eserlerine syn. Mysal üçin, Magtymguly hakda köp syn bar.

Emma şahyryň goşgulary saýtda ýok.

Authorsazyjylar ýalan çap edýärler, ýöne beýleki myhmanlaryň teswirlerine teswir ýazman, diňe neşir hakda gürlemegi maslahat berýärler.

Men şahyryň sözleri bilen ýazaryn:

Рузы-магшар шикат эдер тилиңден,
Рысвалыгың будур сениң, гыбаткеш!
Өмрүң еле берме, азма ёлуңдан,
Агыртмагыл илиң-гүнүң, гыбаткеш!
-
Булут дек кукүрәп, барк кимин гүрләр;
Гәхи буздан тагтлар, аташдан ерлер,
Гатыр дек ичянлар, бугра дек марлар,
Бедениңден сорар ганың, гыбаткеш!
-
Халың гөрен хайран болуп агларлар,
Өзуң Сыҗҗын атлы җайда багларлар,
Тилиң чекип, демир биле дагларлар,
Гара болар шол гүн Гүнүң, гыбаткеш!
-
Яман сөз айрадыр ягшы достуңдан,
Гүнәхиң аграмы басар үстүңден,
Җәхеннем ичинде тамуг астындан,
Пелеклере чыкар уйнуң, гыбаткеш!
-
Мелеклер гөтерип, гүрзлер урарлар,
Эндамындан сув дек акар зәхерлер,
Хашлашып дурарлар яныңда марлар,
Эндамыңдан сорар ганың, гыбаткеш!
-
Бир дем гутулмаз сен, тамуг нарындав,
Тениңе яйылан йылан зәхринден,
Шол азабың хасратындан, зарындан
Пелеклере чыкар үйнуң, гыбаткеш!
-
Орун бийрлер саңа элтип бир жайда,
Гүнүң гечер гиҗе-түндиз хай-вайда,
Азабын. артдырар сениң хер айда,
Чилимкеш хемрадыр-яның гыбаткеш!
-
Руйсыя сен магшар гуни кериме,
Таңры совабыңдан алар җериме,
Имансыз тен идип элтер жехиме,
Гиле эдер сенден җаның, гыбаткеш!
-
Магтымгулы диер илиң гөзүнден
Дүшүбән, хор болсаң, гөргүл өзүңден,
Тилиңни чекмесеи харам сөзүңден,
Белли, бибат болар диниң, гыбаткеш!

-1
14 radikrz   [Mowzuga geç]
Aýtmaýalar öz adyny, bu gybatdan "mowzuk" edýälnler. Türkmen my bular?

0
11 Hаwеrаn   [Mowzuga geç]
@Jek, tema barada pikiriñ bolsa yazsan yaz, emma teswire teswir yazmazlygy maslahat beryärin.

0
12 radikrz   [Mowzuga geç]
Heý-waý, eýii-i...

Haweýran, öz hakyky adyňy aýdaý da. Görşeliň, Aşgabatda bolsa da, Nohurdada hem - men seniň edäni-ýazany bärde, ýanyndaky adamlara görkezip sen ýüzini görkezsem bolýar my ka?

Mende ýene birnäçe soragym bar. Bilgim ine: +99365811577. Jaň etsän aýtjek; etmesen onda bärde sorap türmen bolaý sen, jogap beriň, bolýärmy?
Utanma, öz sözleri-işleri dogry görsän onda ile çyk, görşäeliň, aýdaýda, kim sen?

-1
13 radikrz   [Mowzuga geç]
Har-Weýran, any, jogap bermeýän mi? Öz bokuňa gark boldyň my?

0
8 radikrz   [Mowzuga geç]
Когда я познакомился с моим другом, Халмырадом, яшулы из ших-ата в Гарры Нохуре, при первом же разговоре он меня попросил - не говори мне "нохурлы" - ты гость, тебе нужно узнать важную вещь - мы в первую очередь туркмены. Из древних.

Я не забыл его слово. Не просто не забыл - сам смысл того, что он сказал, перевернул мое представление о Нохуре. И я стал искать факты истории и спрашивать у старших о прошлом. И вскоре стал понимать, что в большинстве случаев, то, что говорят и пишут о Нохуре, основано вовсе не на истории, а на домыслах и вражде. И у меня есть этому доказательства.

На этом сайте есть несколько статьей, которые не просто лгут. Их написали люди, которые знают только слухи и то, что простой народ пересказывал из поколения в поколение. Историю же края эти люди не изучали, что ясно видно из их произведений. И часто, они используют НЕКОТОРЫЕ из событий для того, чтобы украсить свою ложь и сделать так, чтобы она выглядела правдоподобной.

Но все эти "произведения" несут в себе смысл не восстановить правду, а отделить нохуров и оболгать всех туркмен. А за одно с этим, и осудить всех остальных, и назначить их виновными - русских, коммунистов, и так далее.

Hаwеrаn, если вы в Ашхабаде, давайте встретимся - я хочу спросить у вас несколько вопросов. И сказать вам свое отношение к тому, что вы здесь, на этом сайте, делаете.

0
7 Jeksparro   [Mowzuga geç]
@Radik,iň aýdanlary hakda näme diyip bilersiňiz agzalar?

0
9 radikrz   [Mowzuga geç]
Agzalaryňyzdad bir hakyky türkmen bolsa by gürrün ýatar.

0
10 radikrz   [Mowzuga geç]
Emma öz pikiriňи aýtsan gowy bolar, Jeksparro. Göräeliň, näme pikirleýäriň, gardaş?

0
6 radikrz   [Mowzuga geç]
Salam aleýkum!
Men – Radik, Nohurda bagban. Men Nohur obasyna 2005-nji ýylda göçüp geldim. Men Aşgbatda doguldum.
Men bu makalany okadym.
Mundan soňra men kellämdäki pikirileri bir ýere jemläp bilmeýärin. Öz gatnaşygymy beýan etmäge synanyşaýyn.
Birinjiden – özüm barada: men – tatar. Meniň halkymda heniz öz-özüni ýakmaga akyl ýok. Biz migrasiýanyň üçünji tolkuny bilen türkmenler bilen ruh taýdan ýakyn (taryhy öwrenen bilýän).
Bu makalyny ýazana ýüzlenýärin: Seniň özüň haýsy millet? Sen Türkmenistanyň raýatymy? Sen türkmene meňzeş däl. Sebäbi, bu makalanyň ýazyjysy adatça Türkiýede we ABŞ-da okan “türkmenler” diýýär. Adatça olar Türkmenistanda erbet diýip nägilelik bildirýärler.
Nohurda köpüsi bu makalnyň ýazyjysyny tanaýar. Onuň “döredijiligi” çykandan soň uly goh boldy. Ol bize mynasyp bolmadyk biabraýlygy getirdi. Bu adamyň munuň ýaly hereketler üçin bagyşla sorandygyny hem bilýärler. Näme üçin bagyşla soranyny bilýärsiňizmi? Men size gürrüň bereýin:
Garaşsyzlygyň başynda näme üçin we kimiň kömegi bilen munuň ýaly makalalaryň ýazylýandygy aýdyň boldy. Eýýäm şol wagt munuň – ýangyna getirjek ot bilen oýundygy aýdyň boldy. Şeýle hem, diňe bir aýdylan makala däl – köp adamlar türkmenleriň arasynda duşmanlygy we gapma-garşylygy döredýän adamlaryň sanynyň köpelendigine haýran galdylar...
Mysal üçin, ýazyjy nohurlardan ýeriň alnandygy hakynda ýazýar...
Goraghana gurulanda bary-ýogy bir obany göçürdiler. Onda takmynan 40 ýaşaýjy bardy. Oba Aýy-Dere diýip atlandyrylýar, şol wagt bolsa – Komunna. Şonda Komunnadan we Patmaýurtadan çagalary her gün ulagda Köne-Gümmeze mekdebe äkidilýärdi – bu ýük ulagy häzirki wagta çenli Patmaýurtda dur. Aýdere obasy häzirki wagta çenli hem bar – ol uly hoz agaçlary we tokaýlyklar bilen isleg bildirilýän dynç alyş ýerleriň biri bolan Sumbarda ýerleşýär. Şeýle hem, bu obadan adamlary döwlet goraghana müdirligine işe aldylar. Yzygiderli.
Ýer, onda kimiň gany dökülendigi we kim tarapyndandygy hakyndaky taryh biz barada köp zatlary aýdýar. Şeýle hem, esasy zady – bize agyr düşen dünýäni goramagy öwredýär.
Mekdepler we hasssahanalar hakynda – ýalan. Bedreli aç eneler hakyndaky ýalan bolsa – biziň ählimiziň göwnümize degdi. Biz hakynda şeýle bir biabraýçylygy ýazdylar... Hakykat-da, 30-njy ýyllaryň başynda, 40-njy we 50-nji ýyllaryň ahyrynda bizde açlyk bardy, bu döwürde biz halwan ýygnap, onuň köklerini guradýardyk, biziň meşhur daş degirmenimizde üweýärdik we ondan çörek bişirýärdik. Muňa garamazdan, şol ýyllar köpdi. Emma 80-nji ýa-da 90-njy ýyllarda şeýle gybat kim aýtsa – bu masgaraçylyk. Eger-de kimdir biriniň ejesi çörek sorasa, biz üçin asyrlar boýy bu masgaraçylyk hasaplanylýardy – Nohur ähli döwürde özara ýardam berijiligi bilen meşhurdy.
Bu sözleri ýazan adam olar üçin soňra bagyşla sorady. Siz bolsa bu ýalany tapdyňyz we masgaralamakçy bolýarsyňyz!
Ýer hakynda ýazyjy biz umuman adam däl diýip ýazýar. Hakykat-da bolsa, Nohur ýerleriniň hakyky taryhy biziň hakykat-da kim bolandygymyzy, biziň nähili aragatnaşyklarymyzyň bolandygyny we türkmenleriň kimdigini görkezýär. Emma ýazyjy bu makala bilen biziň taryhymyzy garalady.
Nohurdaky ýerler kiçi däl. Emma suw örän az we şonuň üçin hem Nohuryň artýan ilatyna döwlet taýýar drenaž ulgamly suwarymly Etek ýerlerini berdi. Şeýle hem, Sumbar Nohurlary üçin suwarylýan ýerler Balkan welaýatynda, Gyzyl-Arwatda berildi.
Durdymuhammet Gurbanow bu makalny 90-njy ýyllarda ýazdy. Son ýazan älän üçin bagyşla sorady. Eýýäm 30 ýyl geçdi – häzir bu ýalan kime gerek?
Makalany goýan biziň ýerlerimizde ýangyny döretmek we gapma-garşylygy döretmek üçin ähli tagallalary edýär. Nohurda munuň ýaly sözleri aýdýanlara: "Öz *** özüň iýiň", diýýärler!

Hoş wagtyn. Watanymyzyn syýasatly amerikanlara we türklere hem olarynyň bärili götberenlere abraýymyz-taryhymyz satma!

Radik

0
5 Jeksparro   [Mowzuga geç]
Hany meň goyan makalam @Haweran,???

0
4 Hаwеrаn   [Mowzuga geç]

-1
3 Jeksparro   [Mowzuga geç]
Garry Nohur obasyna baryp gördüm öň men. Howasy dag howasy bolansoň gaty ajykdyrýar eken. Nädip oraza tutup bilýärler şo taýda!

0
2 Gumlygelin   [Mowzuga geç]
Nohur obalaryny görmegi öñem arzuw edýärdim.Bu makala hasam höwesimi artdyrdy.

0
1 Gumlygelin   [Mowzuga geç]
Gymmatly hem gynançly makala...

Имя *:
Email *:
Ähli smaýliklar
Код *: