11:33
Häzirki zamanyň ýaşlary
HÄZIRKI ZAMANYŇ ÝAŞLARY

Köp ýurtlarda ýaşlaryň dünýägaraýşyny emele getirýän düzüm böleklerini, olary gyzyklandyrýan zatlary öwrenmek üçin dürli durmuşy seljermeler geçirilýär. Şeýle seljermeleriň biriniň netijesinde häzirki döwrüň ýaşlaryny öňki döwürleriň ýaşlaryndan tapawutlandyrýan 9 sany alamat ýüze çykarylypdyr.

1. “Euromonitor International” seljeriş kompaniýasynyň statistiki maglumatlaryna görä, häzirki wagtda Ýeriň ýüzünde ýaşaýan adamlaryň 30 ýaşa çenli bolan ýaşlary 3,5 milliard bolup durýar. 1980-nji ýylda bu görkeziji 2,7 milliard adam ekeni. Maglumat üçin aýdylanda, Wikipediýa akgaň habar bermegine görä, 2018-nji ýylyň hasabatlaryna laýyklykda Zeminde 7,594 milliard adam ýaşaýar ekeni (https://ru.wikipedia.org/wiki /Население_Земли).

2. Ýaşlar täze enjamlary özleşdirmäge we ulanmaga düýpgöter ýaltanmaýarlaram, çekinmeýärlerem (Şu ýerde, “çekinmeýärler” diýen sözüň kontekstini düşündirmek üçin, geçen asyryň 60-njy ýyllarynda, ilkinji telewizorlar oba arasyna ýaýrap başlanda, gumdan obadaky garyndaşlarynyňka myhmançylyga gelen çopan ýaşulynyň, birinji gezek telewizoryň ekranynda özüne garşy müňzäp gelýän faşist tankyny görende, oňa garşy öňündäki çaýly çäýnegi zyňandygy hakyndaky wakany ýatlatmak ýerliklimikä diýýärin).
Z nesilleri bu alamat bilen baglylykda: “Sanly dünýäniň ýerli ýaşaýjylary (aborigenleri)” diýip atlandyrmak bolar. 20 ýyl mundan ozalky ösdürimlerden tapawutlylykda häzirki döwrüň çagalary bir eli smartfonly, beýleki elem planşetli kemala geldiler. Olar üçin öz otagynyň köýen çyrasyny çalşandan täze smartfonyň ýa-da programmanyň interfeýsini özleşdireniň çalt we aňsat bolýar. Olaryň aglaba köpüsi kompýuteriň nädip, haýsy fiziki we matematiki prinsiplerde (esaslarda) işleýändigini bilmeselerem, VPN-niň, internetiň tizliginiň nämedigini örän gowy bilýärler we internetiň mümkinçiliklerini özlerinden öňki nesillerden has giň we netijeli ulanmagy başarýarlar.

3. Ýaşlar edil hakyky (real) dünýäden barha üzňeleşip, elektron (wirtual) dünýä “göçýän” ýaly. Öňki döwürlerde adamlar zerur maglumatlary tapmak üçin ilki-ilkiler kitaphanalara barypdyrlar, soň köpçülikleýin habar beriş serişdeleriniň mümkinçiliklerinden peýdalanypdyrlar. Emma häzirki ýaşlar welin islendik maglumaty ilkinji nobatda internetden agtarýarlar.
Nädip gyz bilen tanyşmaly?
Nädip heýgenek bişirmeli?
Nädip sapaklaryňa taýýarlanmaly?
Nädip futbol oýnamaly?
Nädip öz köriçegäňi özüň kesip aýyrmaly?
Nädip özüň özüňi sünnet etmeli?
Hatynyň haýsy tarapyndan barsaň mytalasy tutýar?
Haýsy tarapyndan barmasaň mytalasy tutýar?
Woobçe hiç tarapyndanam barmasaň nähili?!
Ýüz bermese ýüz bermelimi? Ýa-da iki ýüz?! Hä?!
Nädip çagany gundamaly?
Nädip it gyrkmaly?
Nädip sygyr sagmaly?
Nädip sakgal-murtuňy syrmaly?
Nädip...
Nädip...
Nädip...
Umuman, häzirki döwürde internetden islendik sowalyň millionlarça jogabyny tapyp bolýar. Ol jogaplaryň içinde-de haýsy sorty diýseň bar.
Durmuşy jogap gerekmi?
Me, saňa million sany salgysy (ssylkasy).
Ylmy taýdan esaslandyrylan jogap gerekmi?
Me, saňa million sany salgysy (ssylkasy).
Tejribä esaslandyrylan jogap gerekmi?
Me, saňa million sany salgysy (ssylkasy).
Döwlet tarapyndan oňlanylan jogap gerekmi?
Me, saňa million sany salgysy (ssylkasy).
Hatynlar tarapyndan ykrar edilen jogap gerekmi?
Me, saňa million sany salgysy (ssylkasy).
Ýalan jogap gerekmi?
Me, saňa million sany salgysy (ssylkasy).
Çyn jogap gerekmi?
Me, saňa million sany salgysy (ssylkasy).
Oýun edilip aýdylan jogap gerekmi?
Me, saňa million sany salgysy (ssylkasy).
Paýyş sögülip aýdylan jogap gerekmi?
Kemsidýän jogap gerekmi?
Me, saňa million sany salgysy (ssylkasy).
Garaz, munuň ýaly, her bir sowalyňa şeýle düýpli jogap berilmegini hiç bir danada, hiç bir kitaphanada üpjün edip bilmeýär. Hut şonuň üçinem, häzirki döwrüň ýaşlarynyň şahsyýetleriniň özeni mundan öňki döwürlerdäki ýaly hakyky (real) dünýäde däl-de, bütindünýä internet gorundaky dürli profillerde we statuslarda ýaşaýan ýaly.
Şol bir wagtda-da häzirki döwrüň ýaşlary internete “boýyn çümenlerinde” induslaryň köpelli hatyn hudaýy Şiwa çalym edýärler. Şol bir pursatda olar dürli brauzerlerde ýüzmek bilen birlikde, haýsydyr bir saýtda post goýýarlar, ýene-de birinde laýk goýýarlar, bada-badam öz-özlerini selfi edip, Instagramda suratlaryna goýmaga-da, messenjerlerde habar alyşmaga-da ýetişýärler. Hemmejesem şol bir göz açyp-ýumasy salymyň içinde...

4. Ýaşlaryň oýlanyşy klipleýin häsiýetli. Mälim bolşy ýaly, klipleýin oýlanyş – bu maglumaty ýiti, ýöne gysgajyk şekilleriň üsti bilen kabul etmek we özleşdirmek ukybydyr. Mysal üçin, häzirki döwrüň ýaşlary uzyn çeper filme garanyňda gysgajyk wideoroligi, agyr romana garanyňda çaklaňja henegi (anekdoty) çalt kabul edýär we özleşdirýär. “Microsoft” korporasiýasynyň 2015-nji ýylda geçiren barlaglaryna görä, häzirki döwrüň ýaşlary haýsydyr bir zady okamaga başlanlaryndan 8 sekunt soňra ünslerini jemlemegi bes edýärler (konsentrasiýany ýitirýärler).
Deňeşdirmek üçin aýdylanda, 20 ýyl mundan ozal, ýokary okuw mekdebinde mugallymlar talyplaryň 15 minutlap üznüksiz ünsüni bir ýerde jemläp, saklanyp bilýändiklerini, soňra bolsa konsentrasiýasyny ýitirýändikleri sebäpli, olary berilýän leksiýa dahylsyz haýsam bolsa bir gülkünç ýa-da ýatda galyjy waka bilen çuslandyrmalydygyny aýratyn nygtap geçerdiler.
Indi deňeşdirip göreliň. 20 ýyl mundan ozal ýaşlar 15 minut anyk bir zatda ünsüni jemläp saklap bilen bolsalar, eýýäm şu döwürde ýaşlaryň aglaba köpüsiniň ünsüni jemläp saklap bilýän wagtlary bary-ýogy 8 sekunt möçberine gelipdir.
“Microsoft” korporasiýasynyň çykaran netijesine görä, bu ýagdaý ynsan aň ýetiriş ukybynyň göýdükmegine (degradasiýasyna) getirýär. Ýöne, şol bir wagtda-da ýaşlaryň maglumaty özleşdirmek ukyplary öňki döwürleriň adamlarynyňka garanyňda birneme ýokarlanypdyr. Onsoňam häzirki döwrüň ýaşlary üçin sowallara jogap tapmaga sarp edilýän wagt bary-ýogy birnäçe sekunda çenli azalypdyr. Mundan 40 ýyl öň bolsa haýsam bolsa bir çylşyrymly sowala jogap tapmak üçin ýaş alym uçara petek alyp Moskwa uçmaga we şol ýerdäki ägirt uly kitaphanalarda birnäçe günläp, galyň-galyň ensiklopediýalary dörmäge mejbur bolupdyr.

5. Ýaşlar galp täzeliklere (feýk-nýuslara) çalt we aňsat ynanýarlar. Facebook, Youtube, Twitter ýaly jemgyýetçilik saýtlarynyň “gujagynda” önüp-ösen täze nesliň ýalan maglumatlara ynanmak babatynda immunitetiniň bardygy hakynda ýalňyş nukdaýnazar bar. Munuň düýbünden tersinedigini Stenford uniwersitetiniň alymlary anyklapdyrlar.
Alymlar kollejiň talyplarynyň arasynda tejribe seljerişini (eksperiment) geçiripdirler. Seljerişiň dowamynda ýaşlar, özlerine hödürlenýän täzelikleriň toplumynyň arasyndan galp täzelikleri we çyn täzelikleri biri-birinden aýyl-saýyl etmäge, şeýle hem elektron galp profili, ýagny boty (hakyky ulanyjyny imitasiýa edýän ýörite programmany) hakyky internet ulanyjynyň profilinden tapawutlandyrmaga hem-de ulanylýan saýtyň ynama mynasyplygyny kesgitlemäge synanyşypdyrlar. Soň seljermäni jemlänlerinde ýaşlary ynandyrmagyň örän aňsatdygy hakynda netije emele gelipdir. Seredip otursalar, ýaşlar, eger-de beýan edilýän wakany şekillendirýän fotosuratlar bolsa islendik täzelige aňsatlyk bilen ynanýan ekenler, şonuň ýaly-da olar saýtlarda goýulýan “reklama hökmünde” diýen belliklere düýbünden üns bermeýär ekenler.
Klipleýin oýlanyş zerarly ýaşlar, köplenç halatda makalanyň diňe adyny okamak bilen çäklenip, onuň mazmunynda beýan edilen maglumatlaryň dogrulygyny barlamaýar ekenler. Bu ýagdaý häzirki döwrüň ýaşlarynyň aňyna maglumat eýýamynyň ýetirýän täsiri bolup durýar. Sebäbi maglumat eýýamynda maglumatyň hili däl-de, möçberi agalyk edýär.
Ýaşlar bilen işleýän syýasatçy hünärmenleriň (polittehnologlaryň) aglaba köpüsem ýaşlaryň hut şu häsiýetli aýratynlygyndan peýdalanýarlar. Mysal üçin, öňe sürülýän haýsydyr bir ideýanyň ýaşlaryň aňynda galmagy üçin, ilki ol ideýany garalaýan galp maglumaty, haýbatly hem ünsi çekiji şygaryň astynda berip, soňam şol ony ýiti hem mantyga (logika) laýyk gelýän, degerli deliller bilen çym-pytrak etmek, häzirki zaman polittehnologiýasynyň iň ýörgünli usullarynyň biri bolup durýar.

6. Ýaşlar adamlaryň arasyndaky tapawutlyklara, öňki döwrüň ýaşlaryna garanyňda has pes derejede üns berýärler. Ýokarda bellenip geçilişi ýaly, ýaşlar öz durmuşlaryny internet bilen berk baglanyşdyrdylar. Real gatnaşykdan tapawutlylykda wirtual gatnaşyk bolsa adamlaryň arasyndaky jynsy we ýaş tapawutlyklaryny düýpli derejede “ýuwup” aýyrýar. Sebäbi internetde söhbetdeşlik edýän forumdaşlar biri-biriniň zenanmy ýa-da erkekdigini akýagyzmy ýa-da garaýagyzdygyny, garrymy ýa-da ýaşdygyny, baýmy ýa-da garypdygyny we ş.m. söhbetdeşiniň özi aç-açan beýan etmese bilmeýärler. Şeýlelikde, maglumat jemgyýetinde adamlaryň jyns, ten reňki, ýaş we ş.m. aýratynlyklary ýaly dogabitdi alamatlary barha ikinji orna geçmegini dowam edýär.

7. Ýaşlar ýalňyz. Elbetde, häzirki döwrüň ýaşlary birek-birek bilen internetiň üsti bilen berk arabaglanyşykda durýanam bolsalar, olaryň aglaba köpüsi, adatça, real dünýäde fiziki taýdan ýalňyz bolýarlar.
Dost, jora, deň-duş, goňşy, köçedeş, obadaş, ýoldaş, tanyş, synpdaş, kursdaş, gullukdaş, işdeş... – 20 ýyl mundan ozal bu düşünjeleriň aňyrsynda her bir adam hakyky adamlaryň keşbini gören bolsa, indi ýaşlar bu düşünjeleriň aňyrsynda diňe internet saýtyndaky profilleri görýär we şolar bilenem gepleşýär ýa-da “skaýplaşýar”... Bu ýagdaý bolsa, adamlaryň köpüsinde köpüň içindäki ýekelik duýgusynyň emele gelmegine we çuňlaşmagyna getirýär.

8. Ýaşlarda lapykeçlik pursatlary (depressiýa) has agdyklyk edýär. Bütindünýä saglyk guramasynyň 2015-nji ýyldaky maglumatlaryna görä, häzirki döwrüň ýaşlarynyň arasynda lapykeçlik (depressiýa) öz ýaýrawy boýunça 3-nji orundaky kesel bolup durýar. Şonuň ýaly-da ýaşlaryň ölüminiň sebäpleriniň içinde-de 3-nji orunda bolan bu kesel öz janyňa kast etmegiň (suisidiň) esasy iterijileriniň biridir.
Beýik Britaniýanyň “ChildLine” guramasy – çagalar hemaýat bermek üçin gyssagly we gyzgyn aragatnaşyk liniýasy, 1986-njy ýyldan başlap tä soňky 2-3 ýyla çenli çagalaryň fiziki we jynsy zorlukdan halas etmek, maşgaladaky çylşyrymly meseleleri çözmek ýardam etmek barada towakga bilen ýüz tutup gelendiklerini habar beripdir. Bu guramanyň maglumatyna görä, diňe soňky ýyllarda çagalar, aglaba köp halatlarda, özlerini basmarlaýan lapykeçlikden (depressiýadan) we beýleki ruhy bozulmalardan halas bolmaga hemaýat diläp ýüz tutmaga başlapdyrlar.
Şol bir wagtda-da häzirki döwrüň ýaşlary özlerine geljekki hünär saýlamaklyga we bilim almaklyga örän içgin hem-de aladaçyl garaýarlar.

9. Häzirki döwrüň ýaşlary özlerine iňňän kembaha garaýarlar. Mälim bolşy ýaly, häzirki döwürde jemgyýetçilik ulgamynyň baha beriş gurluşy, düýpli derejede internetdäki laýklamak we repostlamak ölçeglerine esaslanýar. Mysal üçin, 20 ýyl mundan ozal ýaş ýigdiň öz-özüne bolan garaýşyny ýokarlandyrmak üçin, ol haýsydyr bir gowy iş edip, bäsleşikde ýeňiji bolup, gowy hasyl alyp, ulag dolandyrmagy öwrenip, garryja kempiri islese-islemese ýygjam gatnawly ýoldan geçirip, şapbat iýse-de gyza lak atyp we ş.m. edip, özüniň jemgyýetdäki “statusyny” ýokarlandyrmaly bolsa, indi ýaş netizen (netkeş) üçin beýdip, real durmuşda özüne agram salyp kösenmegiň zerurlygy ýok. Ol özüniň agzalykda durýan saýtynda ýa-da blogynda özüniň haýsydyr bir postuna ýa-da başga saýtdan alyp goýan gülkünç suratyna ýa-da wideoroligine laýk baryny ýygnasa ýa-da onuň postuny näçe köp agza repostlasa, onuň wirtual dünýädäki ornam beýgelýär, dabarasam dag aşýar....
Ýöne, häzirki döwrüň ýaşlary üçin öz “bahasyny” (ýa-da statusyny) galdyrmak ilki göreniňde aňsat ýaly bolup görünse-de, ol özem akyl ýetirmän, özüniň “agzalykda durýan” internet toparynyň laýklarydyr oňlamalaryna berk garaşly ýagdaýa düşýär. Hut şonuň üçinem ýaşlaryň aglaba köpüsi, wirtual dünýäde belent “abraýa” eýe bolmak üçin, özleriniň hakyky durmuşyny (real dünýäsini) özleriçe wirtual dünýädäki “oňlamalary” almagyň serişdesi hökmünde ulanyp başlaýarlar.
Häzirki döwrüň ýaşlarynyň hut şu ruhy garaşlylygam psihiki zorlugyň täze görnüşleri bolan trollingiň we kiberbullingiň – jebir çeken hökmünde saýlanyp alnan internet peýdalanyjynyň elektron salgysyna üýşendiriji habarlaryň elektron göterijilerden yzygiderli we ulgamlaýyn ýollanylmagynyň ýüze çykmagyna getirdi. Psihiki zorlugyň bu görnüşlerine sezewar bolan ýaşlarda bolsa lapykeçligiň (depressiýanyň) agyr derejeleri, öz janyna kast etmek, öz-özüne şikes ýetirmek ýaly dürli ruhy bozulmalar ýüze çykýar.
Bütindünýä saglyk guramasynyň maglumatlaryna görä, häzirki döwürde 42 ýurduň ýaş ýetginjekleri internetiň kömegi bilen amala aşyrylýan şeýle häsiýetli psihiki zorlugyň dürli derejelerine duçar bolýarlar.

Çeşmesi: https://ru.espreso.tv/article/2017/06/25/9_faktov_pro_molodezh. 08.10.2020ý.
Категория: Publisistika | Просмотров: 105 | Добавил: Bagabat | Теги: Serdar Ataýew | Рейтинг: 4.5/2
Всего комментариев: 4
0
3 turkmentug   [Материал]
Garryja daýzany ýoldan geçirişim ýadyma düşdi :-)

0
4 Bagabat   [Материал]
Geň hadysa

Orta ýaşdan agan bir adam iş ýerine gelip ýoldaşlaryna gürrüň berýär:
-Eý gardaşlarym-a, bu dünýe nirä barýar-a?! Ýaňy işe gelýärkäm, eli agyr sebetli bir garryja daýzanyň elindäki telefonyna dümtünip, çar ýanyndan bihabar gelýän bir jahylyň golundan idip, gatnawly ýoldan geçirendigini görüp galdym...

Çeşmesi:http://kitapcy.com/news/2020-10-08-12440 biggrin

0
1 Dunya   [Материал]
Serdar agam, makalaň gyzykly bolupdyr. Ýetireniňe sag bol!

0
2 Bagabat   [Материал]
Minnetdar.

Имя *:
Email *:
Ähli smaýliklar
Код *: